Thursday, September 26, 2013

लष्कराचे धोकादायक राजकीयकरण

व्हि.के.सिंग प्रकरणात आधी अण्णा हजारे आणि आता नरेंद्र मोदीच्या नेतृत्वाखाली भारतीय जनता पक्ष जी भूमिका घेत आहे त्यावरून देशहिता  पेक्षा सत्तेचा  राग आणि लोभ यांच्या साठी जास्त महत्वाचा आहे हे दाखवून त्यांनी आपली कोती मानसिकता प्रकट केली  आहे. मनमोहन यांच्या नेतृत्वाखाली देश सुरक्षित नाहीच , पण तथाकथित खंबीरांचा मनाचा कोतेपणा आणि सत्तेसाठीचा दुबळेपणा पाहिला तर यांच्या हाती देखील देश सुरक्षित राहील यावर विश्वास ठेवणे कठीण आहे.
--------------------------------------------

भारतीय जनमानसावर काही प्रतिमा न बदलण्या इतक्या खोलवर रुजलेल्या आहेत. प्रतिमा भंजन करणाऱ्या कटूसत्याला सामोरे जाण्याची जनतेची कधीच तयारी नसते. भारतीय सेना दला बाबत तर हे अतिरेकी सत्य आहे. सेनेच्या बाबतीत जनमत एवढे हळवे आहे कि सेनेत बलिदान करण्यासाठीच जायचे असते किंवा शहीद झाल्या बरोबर नातेवाईकाकडून नुकसान भरपाईचे पैकेज मागणे हा शहीदाचा अपमान आहे असे तर्कसंगत  वक्तव्य सुद्धा वादाचा आणि निंदेचा विषय होतो . याच भावनेतून सैन्य दलातील भ्रष्टाचार हा कधीच चर्चेचा आणि संतापाचा विषय बनला नाही. सेनेतील भ्रष्टाचाराशी राजकीय संबंध तेवढा लोकांना भावत नाही. त्याच मुळे सेनादलातील पसरत चाललेल्या भ्रष्टाचारावर चर्चा होण्या ऐवजी ५५ कोटीच्या बोफोर्स दलालीची तेवढी चवीने चर्चा होते.   भूतपूर्व सेना प्रमुख व्हि.के.सिंग यांच्या कृष्णकृत्या संबंधी नुकतेच झिरपलेले वृत्त लोकांना विचलित करू शकले नाही ते सेने कडे पाहण्याच्या आमच्या भाबड्या दृष्टीमुळे. भूतपूर्व सेना प्रमुख श्री सिंग हे या आधीही वादाच्या भोवऱ्यात सापडले होते. दुर्बल पंतप्रधानामुळे व्ही.के. सिंग यांची हिम्मत वाढून निवृत्तीच्या आधी  त्यांनी थेट सरकारलाच आव्हान दिले होते. सिंग यांच्यापेक्षा सरस आणि पराक्रमी सेनाधिकारी भारतीय सेना दलाला लाभले आहेत. पण प्रत्येक सेना प्रमुखाने नेहमीच नागरी सरकारचा निर्णय शिरोधार्य मानला. सरकार आणि सेना यांच्यात कोणत्याही प्रसंगी अगदी जय-पराजया सारख्या प्रसंगात देखील कधीच विसंवाद नव्हता. सरकार आणि सेनेमध्ये विसंवाद निर्माण करण्याचा प्रयत्न झाला तो व्हि.'के.सिंग सेना प्रमुख पदी होते तेव्हा. असा प्रयत्न झाला तो देखील दस्तुरखुद्द व्हि.के.सिंग यांचे कडूनच. त्यांच्या पूर्वीच्या सर्व  सेना प्रमुखांनी सन्मानाने निवृत्ती स्वीकारली . व्हि.के. सिंग यांनी मात्र खोट्या जन्म तारखेच्या आधारे घोळ घालून सरकारला आव्हान दिले. ज्या जन्म तारखेच्या आधारे त्यांना निवृत्त व्हावे लागले ती चुकीची होती असे गृहीत धरले तरी सिंग यांचेवर कोणताही अन्याय झाला नव्हता. कारण त्या 'चुकीच्या' जन्मतारखेच्या आधारेच त्यांची सेनाप्रमुख म्हणून नियुक्ती झाली होती. एका तारखेच्या आधारे पद मिळवायचे ,आणि दुसऱ्या तारखेच्या आधारे मुदतवाढ मिळवायची हि सरळ सरळ लबाडी होती. आपल्या देशात लोकांनी त्यांची ही लबाडी देखील डोक्यावर घेतली ! अशा लबाड माणसाला सच्चेपणाचा दाखला देण्यात गांधीवादी समजले जाणारे अण्णा हजारे आघाडीवर होते ! सरकार खरोखर अन्याय करीत असल्याचे जनमत होते. त्यांनी भ्रष्टाचार विरोधी आंदोलनाचे समर्थन केल्यामुळे त्यांच्यावर अन्याय झाल्याचा कांगावा केला गेला होता. व्हि.के. सिंग यांचा पदावर असताना नागरी आंदोलनाचे समर्थन करण्याचा पवित्रा हा मुदतवाढी साठीची एक खेळी होती. त्यावेळी सर्वोच्च न्यायालय तारतम्याने वागले म्हणून सरकारची नाचक्की टळली. पण जाता जाता  देशहिताकडे संपूर्ण दुर्लक्ष करून त्यांनी सरकारचे नाक कापण्याचा प्रयत्न केलाच. लढाई झाली तर लढायला सैन्याजवळ शस्त्र आणि दारुगोळा नसल्याचे खळबळजनक पत्र त्यांनी पंतप्रधानांना लिहिले आणि ते पत्र प्रकाशित होईल अशी व्यवस्थाही केली . सेनेजवळ शस्त्रास्त्र आणि दारुगोळा नसल्याचे पायउतार होताना त्यांच्या लक्षात आले !  अशा प्रकारची माहिती मिळविण्यासाठी शत्रूराष्ट्र गुप्तहेरा करवी सेनेतील अधिकाऱ्यांना आपल्या जाळ्यात ओढण्याचा प्रयत्न करीत असतात आणि अशी माहिती देण्याचा प्रकार उघड झाला तर लष्करच त्या अधिकाऱ्यावर देशद्रोहाच्या आरोपावरून खटला चालवून कठोर शिक्षा देत असते. इथे तर लष्करप्रमुखानेच  भारतीय लष्कराच्या जवळील शस्त्रास्त्र आणि दारुगोळा साठ्या संबंधीची गोपनीय माहिती जगजाहीर करण्याचा गुन्हा केला होता.    ही माहिती खरी  असती तर ते शत्रू राष्ट्रांना आक्रमणासाठी उघड आमंत्रण देण्याचा प्रकार ठरला असता. भारतीय लष्करासाठी दरवर्षी  अर्थसंकल्पात होत असलेली प्रचंड तरतूद लक्षात घेतली तर सिंग खोटे बोलत होते आणि मुदतवाढ न देणाऱ्या सरकारवर ते आपला राग देशहिताचा बळी देवून काढीत होते हे समजायला फारशा अकलेची गरज नव्हती.   आम्ही काही बाबतीत बुद्धीचा नाही तर भावनेचा वापर करतो त्याचा हा ढळढळीत पुरावा आहे. लष्कर प्रमुख व्हि.के.सिंग यांचा गंभीर प्रमाद त्यावेळी दुर्लक्षिला गेला.   त्यांच्या कारभाराचा जो ताजा नमुना समोर आला आहे आणि त्याचे जे जाहीर समर्थन त्यांनी केले आहे ते अंतरराष्ट्रीय जगतात काश्मीर बाबतचा भारताचा दावा कमजोर करणारा आणि देशाची मान शरमेने खाली  जाईल असा आहे. जो माणूस सेना प्रमुख असताना जबाबदारीने वागला नाही , त्याच्याकडून निवृत्तीनंतर जबाबदारीने वागण्याची अपेक्षा करणे व्यर्थच आहे,
 
नवे आरोप
-----------
माजी लष्करप्रमुख व्हि.के.सिंग यांचेवरील नवे आरोप त्यांच्या पूर्वीच्या वर्तनाला साजेसे आहेच पण हे आरोप पूर्वीपेक्षा अधिक गंभीर आहेत. त्यांनी आपल्या कारकिर्दीत लष्कराचे गोपनीय सेवेसाठी नवे युनीट स्थापन करून त्याच्या करवी बेकायदेशीर उचापती करण्याचा हा आरोप आहे. गोपनीय कार्यासाठी लष्कराला जो निधी दिल्या जातो तो वापरून या नव्या युनिटच्या माध्यमातून जम्मू-काश्मीरचे निर्वाचित सरकार पाडण्याचा प्रयत्न केल्याचा त्यांच्यावर आरोप आहे. या नव्या युनीटने संरक्षण मंत्रालयातील वरिष्ठ अधिकाऱ्यांचे फोन वरील संभाषण चोरून ऐकण्याची बेकायदेशीर व्यवस्था केल्याचा आरोप आहे. एवढेच नाही तर सिंग यांना नको असलेल्या अधिकाऱ्यांना बढत्या मिळणार नाहीत अशा प्रकारचे फेरफार करण्यासाठी या युनिटचा वापर केल्याचा सिंग यांचेवर आरोप आहे. एकप्रकारे लष्करात भेदभाव करण्याचा व फुट पाडण्याचा हा प्रयत्न होता. या सगळ्या गैरकृत्यासाठी जो कोट्यावधी रुपयाचा निधी सिंग यांनी नव्या युनिटला उपलब्ध करून दिला त्याचा हिशेब लागत नसल्याचेही उघडकीस आले आहे.  व्हि.के.सिंग आणि मनमोहन सरकार यांच्यात वितुष्ट असल्याने सरकारनेच त्यांना अशा आरोपात फसविण्याचा प्रयत्न केला असावा अशी यावरची सर्वसाधारण प्रतिक्रिया आहे. भारतीय जनता पक्षाच्या पंतप्रधान पदाच्या उमेदवाराच्या सभेत त्यांच्या सोबत व्यासपीठावर बसल्याने माजी लष्कर प्रमुख सिंग यांना अडकविण्याचा प्रयत्न होत असल्याचा कांगावा केला जात आहे. त्यांचा हा कांगावा पचुनही गेला असता पण वृत्त वाहिन्यासमोर येवून स्वत:ला वाचविण्याचा जो प्रयत्न त्यांनी केला तोच त्यांच्या अंगलट आला आहे. त्यांचा खुलासाच ते अशा प्रकारच्या गैरकृत्यात लिप्त असल्याच्या आरोपाला पुष्ठी देणारा ठरला आहे. स्वत;च्या बचावासाठी पुन्हा त्यांनी देशहिताचा बळी दिला आहे. त्यांच्या खुलाशातून एक बाब स्पष्ट झाली कि त्यांनी राजकीय कारण व कारवाईसाठी लष्कराचा निधी वापरला. आपण जम्मू-काश्मीर सरकारच्या मंत्र्यांना पैसा पुरविल्याचे काबुल करताना त्यांनी हे पूर्वीपासून चालत येत असल्याचा खुलासा करून एकीकडे लष्कराला अडचणीत आणले तर दुसरीकडे आंतरराष्ट्रीय जगतात भारत सरकारला अडचणीत आणले. प्रारंभी तर त्यांनी आपल्या खुलाशातून असा समज निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला कि जम्मू काश्मिरातील राजकारण्यांना लाच देवून जम्मू=काश्मीर भारतात राहील याची लष्कर काळजी घेत आले आहे. असा आरोप सिंग यांनी केल्यानंतर जम्मू काश्मीरच्या मुख्यमंत्र्याने पैसे देण्यात आलेल्या मंत्र्याची नवे उघड करण्याचा आणि सिंग यांनी आपल्या खुलाशात ज्या गोष्ठी उघड केल्या आहेत त्याची चौकशी करण्याचा आणि सिंग यांचेवर कायदेशीर कारवाई करण्याचा जो आग्रह धरला त्यानंतर सिंग यांना आपल्या खुलाशावर पुन्हा खुलासा देणे भाग पडले. राजकारण्यांना लाच दिली नव्हती तर जनहिताची कामे करण्यासाठी पैसा पुरविल्याचा खुलासा करावा लागला. मुळात अशी जनहिताची कामे करण्याची जबाबदारी नागरी सरकारची असते व केंद्र सरकार यासाठी जम्मू काश्मीर सरकारला मोठ्या प्रमाणावर निधी उपलब्ध करून देत आले आहे. लष्कराच्या गोपनीय कार्यासाठीचा निधी अशा जनहिताच्या कामावर वापरण्याची काहीच गरज नव्हती. जनहिताच्या कामाला वापरल्या गेला असता तर त्या निधीचा हिशेब लागणे कठीण नव्हते. पण तसा तो लागत नसल्याने पाणी कुठेतरी मुरते आहे हा  संशय खरा वाटू लागला आहे. लष्करप्रमुख  व्हि.के.सिंग यांचेवर हे आरोप सरकारने किंवा राजकारण्यांनी केलेले नसून लष्कराच्या चौकशी समितीने केले आहेत व या सर्व प्रकाराची  चौकशी करण्याची शिफारस देखील लष्कराच्या चौकशी समितीनेच संरक्षण मंत्रालयाकडे केली आहे. ही चौकशी समिती संरक्षण मंत्रालयाने नेमली नव्हती तर लष्करानेच त्यांच्या अंतर्गत व्यवस्थेनुसार नेमली होती. त्यामुळे सरकार आपल्याला लक्ष्य करीत असल्याचा सिंग यांच्या दाव्यात तथ्य नसून तो निव्वळ कांगावा आल्याचे स्पष्ट होते. सरकारमध्ये काही करण्याची धमक असती तर निवृत्तीच्या वेळी घातलेल्या घोळाबद्दल सिंग तेव्हाच बडतर्फ झाले असते. लष्करातील अधिकाऱ्यांनी सिंग यांचेवर खोटे आरोप करून त्यांना अडचणीत आणण्याचा प्रयत्न चालविला असेल तर हा प्रकार देशासाठी अधिकच चिंताजनक ठरणारा आहे. जर लष्करी अधिकारी एकमेकांवर खोटे आरोप करत असतील , एकमेकांना पाण्यात पाहत असतील तर याचा अर्थ आपले लष्कर आपण समजतो तसे एकसंघ नाही. लष्करात बेदिली माजली आहे असा भयंकर अर्थ त्यातून निघतो.ही तर देशाच्या संरक्षणासाठी धोक्याची घंटा आहे. म्हणूनच लष्करात नेमके काय चालले आहे हे तपासून पाहण्याची गरज या प्रकरणाने दाखवून दिली आहे. चौकशी नंतरच माजी लष्कर प्रमुख यांचे वरील आरोप खरे कि खोटे हे सिद्ध होणार आहे. ते खरे निघाले तरी काश्मीर प्रश्नावर आणि आंतरराष्ट्रीय जगतातील भारताच्या प्रतिमेवर  त्याचे वाईट परिणाम होणार आहेत आणि खोटे निघाले तर लष्करात सर्व काही सुरळीत नाही हे सिद्ध होईल आणि त्यामुळे लष्कराच्या प्रतिमेवरच नाही तर देशाच्या संरक्षण सिद्धतेवर भले मोठे प्रश्नचिन्ह लागेल. चौकशीअंती व्हि.के.सिंग यांचेवरील आरोप खरे निघाले तर त्याच्या आंतरराष्ट्रीय परिणामांसोबत आणखी एका भयंकर सत्याचा सामना करावा लागणार आहे. देशाच्या नागरी सरकारला आणि नागरी नेतृत्वाला अंधारात ठेवून माजी लष्कर प्रमुखांनी जम्मू-काश्मीर सरकार पाडण्यासाठी प्रयत्न केले असतील तर लष्कराचे राजकीयकरण होत असल्याचे आणि पाकिस्तानच्या लष्करा सारखीच राजकीय भूमिका पार पडण्याची लालसा लष्करात निर्माण होत असल्याचे संकेत यातून मिळतात. अशा परिस्थितीत जम्मू काश्मीर सरकारचा पाडाव करण्यात व्हि.के.सिंग यांना यश आले असते तर त्यांनी दिल्लीकडे कूच केलेच नसते याची खात्री देता येत नव्हती. हे सगळे लक्षात घेतले तर व्हि.के.सिंग लष्कर प्रमुख पदावरून निवृत्त होण्यापूर्वी  नागरी सरकारला अंधारात ठेवून सैन्याच्या दोन तुकड्यांनी दिल्लीकडे कूच केल्याचे वृत्त तेव्हा प्रख्यात व प्रतिष्ठीत इंग्रजी दैनिक इंडियन एक्सप्रेसने दिले होते ते काही स्वप्नरंजन किंवा वावड्या उठविण्याचा प्रकार नव्हता असे म्हणायला आधार मिळतो. अशा परिस्थितीत लगेच सिंग यांना कोणी दोषी ठरवू नये आणि सिंग यांना बळीचा बकरा बनविण्यात येत आहे असा कांगावा देखील कोणी करू नये. उलट या संपूर्ण आरोपांची सखोल चौकशी कोणताही पूर्वग्रह न बाळगता होणे हेच देशहिताचे आहे.
 
राजकीय रंग नको
--------------------

लष्कर प्रमुख पदावर असताना  व्हि.के. सिंग यांनी पहिल्यांदा सरकार विरोधात जावून नागरी आंदोलनाचे कौतुक केले तेव्हाच आंदोलनाच्या नेत्यांनी लष्कराची नागरी राजकारणात लक्ष आणि लुडबुड नको असे स्पष्ट बजवायला हवे होते. आज पर्यंत देशात  सरकार विरोधात अनेक नागरी आंदोलने झालीत . काही आंदोलने हाताळण्यासाठी तर लष्कराला देखील पाचारण करावे लागले आहे. पण कोणत्याही सेना प्रमुखाने कधीच नागरी सरकार विरोधात भूमिका घेतली नाही आणि नागरी सरकारच्या निर्णयाचे निमुटपणे पालन केले. भारताचा पाकिस्तान झाला नाही आणि भारताला पाकिस्तान सारखी लष्करशाही सोसावी लागली नाही त्याचे कारण भारतीय लष्कराने देशहितासाठी नेहमीच नागरी नेतृत्वाखाली काम करणे पसंत केले हे आहे. लोकशाहीला पोषक अशी ही परंपरा मोडीत काढण्याचा पहिला प्रयत्न व्हि.के.सिंग यांनी केला. सरकार विरोधात आपल्याला लष्कराचे पाठबळ मिळत असल्याच्या आनंदात अण्णा हजारे यांनी व्हि.के.सिंग यांचे कौतुक करून लष्कराच्या नागरी कार्यातील लुडबुडी साठी पायघड्या घातल्या. आज त्याचीच पुनरावृत्ती भारतीय जनता पक्ष करू लागला आहे. लष्कराच्या चौकशी समितीकडून एवढे गंभीर आरोप झाले असताना त्याच्या चौकशीची मागणी करून सत्य जनते समोर आणण्याचा आग्रह धरण्या ऐवजी भारतीय जनता पक्ष आणि त्याचे नेते या प्रकरणाला राजकीय रंग देवून व्हि.के.सिंग यांना पाठीशी घालण्याचा धोकादायक खेळ खेळत आहे . माजी लष्कर प्रमुख सिंग यांनी जे काही गुण उधळलेत त्याचे सर्वात प्रमुख कारण म्हणजे मनमोहनसिंग यांच्या कमजोर नेतृत्वाखालील कमजोर केंद्र सरकार आहे. या कमजोर सरकारची जागा घेवू पाहणारा भारतीय जनता पक्ष आपल्या खंबीर नेतृत्वाचा गवगवा करीत असला आणि देशभक्तीचा ठेका आपल्याकडेच असल्यागत वागत असला तरी त्या दाव्याचा फोलपणा व्हि.के.सिंग यांना पाठीशी घातल्याने दिसून आला आहे. खंबीर नेतृत्वाने लष्कराला त्याच्या बराकी सोडता कामा नये हे बजावले असते. इथे तर लष्कराशी संबंधित व्यक्तींची सत्तेत येण्यासाठी मदत व्हावी म्हणून त्यांच्या चुकांवर पांघरूण घालून त्यांचे लांगुलचालन करण्याची स्पर्धा भारतीय जनता पक्षाच्या 'खंबीर' नेतृत्वात लागली आहे. व्हि.के.सिंग प्रकरणात आधी अण्णा हजारे आणि आता नरेंद्र मोदीच्या नेतृत्वाखाली भारतीय जनता पक्ष जी भूमिका घेत आहे त्यावरून देशहिता  पेक्षा सत्तेचा  राग आणि लोभ यांच्या साठी जास्त महत्वाचा आहे हे दाखवून त्यांनी आपली कोती मानसिकता प्रकट केली आहे. मनमोहन यांच्या दुबळ्या नेतृत्वाखाली देश सुरक्षित नाहीच , पण तथाकथित खंबीरांचा मनाचा कोतेपणा आणि सत्तेसाठीचा दुबळेपणा पहिला तर यांच्या हाती देखील देश सुरक्षित राहील यावर विश्वास ठेवणे कठीण आहे. व्हि.के.सिंग प्रकरणाने देशापुढे नेतृत्वाचे महाभयंकर संकट आहे याची जाणीव करून दिली आहे.
 
              (संपूर्ण)
 
सुधाकर जाधव , पांढरकवडा ,जि.यवतमाळ
 
मोबाईल- ९४२२१६८१५८

Wednesday, September 18, 2013

निर्भयाचा संदेश : मेणबत्त्या पेटत्या ठेवा !

घटनेने स्त्री-पुरुष समानता आणि स्वातंत्र्य मान्य केले असले तरी त्याची  आमच्यात अद्यापही रुजायला सुरुवात झाली नसल्याचे धगधगते वास्तव निर्भया प्रकरणातील एका आरोपीच्या वकिलाच्या तोंडून प्रकट झाले. निर्भया सारखी 'चूक" त्याच्या मुलीने  केली असती तर तिला त्याने पेट्रोल टाकून जाळले असते !. घटना , कायदा आणि माणुसकी विरोधी एवढे खुलेआम बोलण्याची हिम्मत त्याच्यात आली यास आम्ही आणि आमचा समाज कारणीभूत आहे.
-------------------------------------------------------

गेल्या वर्षीच्या १६ डिसेंबरला निर्भयावर झालेला अमानुष अत्याचार आणि नंतर तिचा झालेला मृत्यू  या प्रकरणाचा निकाल न्यायालयाने दिला. सर्व वयस्क आरोपींना फाशीची शिक्षा सुनावण्यात आली. १६ डिसेंबरची घटना जघन्यतम अपराधाच्या श्रेणीत मोडत असल्याचे सांगून न्यायधीशांनी कायद्यानुसार हि शिक्षा सुनावली. त्या आधी वृत्त वाहिन्यांनी आरोपींना काय शिक्षा झाली पाहिजे हे कॅमेऱ्या समोर विचारत आरोपींना फाशीच झाली पाहिजे असे उन्मादी वातावरण तयार केले होते. अर्थात वृत्त वाहिन्यांच्या या अगोचरपणाचा  निकालावर परिणाम झाला असण्याची सुतराम शक्यता नाही  पण १६ डिसेंबरच्या घटने नंतर देशभरातून उमटलेल्या प्रतिक्रिया , उफाळून आलेला जनक्षोभ याच्याच परिणामी खटला न रेंगाळता जलद निकाल लागून आरोपींना कठोर शासन झाले हे मान्य करावे लागेल. जागृत आणि संघटीत जनमत कसे परिणामकारक ठरते याचे हा खटला उत्तम उदाहरण आहे. पण जनमत आणि जमावाचे मत याच्यातील सीमारेषा किती पुसट आहे याची प्रचीती देखील या खटल्याने आणून दिली. १६ डिसेंबरच्या घटने नंतर गल्ली पासून दिल्लीच्या संसदे पर्यंत गुन्हेगारांना फाशी देण्याची मागणी झाली होती. गांधीवादी समजल्या जाणाऱ्या अण्णा हजारेनी तर गुन्हेगारांना मैदानात फाशी देण्याची मध्ययुगीन मागणी केली होती. जघन्य अपराधाबाबत लोकांचा राग अशा पद्धतीने व्यक्त व्हावा यात अस्वाभाविक असे काही नाही. मात्र कायद्यानुसार फाशी झालेल्या या गंभीर प्रकरणात फाशीच्या शिक्षेवर आनंद आणि समाधान व्यक्त होत असेल तर ते जनमताचे नव्हे तर जमावाच्या मताचे निदर्शक आहे. जमावाचे मत नेहमीच उथळ असते . आता या फाशीमुळे गुन्हेगाराच्या मनात जबर जरब बसेल . असा गुन्हा करण्यास कोणी धजावणार नाही अशा उथळपणातून फाशी बद्दल समाधान व्यक्त करण्यात आले. या निकालाची सर्वत्र अशी जोरजोरात चर्चा सुरु असतानाच जम्मूतील पोलीसठाण्यात पोलीस अधिकारी व शिपायांनी केलेल्या बलात्काराचे वृत्त बाहेर आले. धावत्या रेल्वेत सी बी आय कर्मचाऱ्याने महिलेचा विनयभंग केला. हे तर कायद्याचे रक्षक. पण कायद्यानुसार झालेल्या फाशीची जबर जरब सोडा यत्किंचीतही जरब त्यांना बसली नाही. १६ डिसेंबरच्या घटने नंतर दिल्लीत पेटलेल्या मेणबत्त्यांच्या उजेडात धावत्या बस मध्ये पुन्हा बलात्कार झालाच होता. विनयभंगही सुरूच होते. बलात्कारा सारख्या घटने बद्दल एवढा रोष प्रकट होत असताना अशा घटनात अजिबात खंड पडत नाही याचा अर्थच फाशी झाली म्हणून समाधान आणि आनंद व्यक्त करणे निरर्थक आहे.
 

 बलात्काराच्या  प्रश्नाची मुळे खोलवर आणि सर्वत्र विस्तारली आहेत आणि याचा विस्तार कुठे जमिनीत झालेला नाही तर तो आमच्या मना मनात झाला आहे. १६ डिसेंबरच्या घटनेनंतर आपला रोष आणि दु:ख व्यक्त करण्याचे प्रतिक म्हणून दिल्लीत आणि दिल्ली बाहेरही हजारो तरुण-तरुणी , स्त्री-पुरुष पेटत्या मेणबत्या घेवून रस्त्यावर उतरले होते. अशा सगळ्या तरुण -तरुणींना आणि स्त्री-पुरुषांना येशू ख्रिस्ता सारखे ' ज्यांनी आपल्या आयुष्यात स्त्रीशी गैरवर्तन केले नसेल त्यांनीच मेणबत्ती पेटवावी' असे सांगितले असते तर कदाचित मेणबत्ती पेटवायला एकही पुरुष समोर आला नसता ! मेणबत्ती घेवून रस्त्यावर उतरलेल्या तरुणी आणि महिलांना देखील ' ज्यांनी आपल्यावर झालेली लैंगिक जबरदस्ती मुकाट्याने सहन केली नाही त्यांनीच मेणबत्ती पेटवावी असे सांगितले असते तर दिल्लीच्या रस्त्यावर किंवा देशभरात लैंगिक अन्याय-अत्याचाराच्या विरोधात एकही मेणबत्ती पेटली नसती. याचा अर्थ लैंगिक अत्याचारा विरुद्ध आवाज उठविण्यासाठी रस्त्यावर उतरलेले स्त्री-पुरुष ढोंगी होते असा नाही. प्रश्नाचे मूळ आणि व्यापकतेचे पाहिजे तेवढे भान त्यांना नसावे असे फार तर म्हणता येईल. रस्त्यावर उतरणे आणि आरोपींना कायद्याने कठोर शासन होणे गरजेचे असले तरी त्याचा  उपयोग फार मर्यादित आहे याचे भान त्यांना नाही असे म्हणता येईल.  त्यांच्याकडून फाशीची होणारी आग्रही मागणी आणि आरोपींना फाशी झाल्यावर त्यांना वाटणारे समाधान यातून प्रश्नाच्या व्यापकतेचे भान नसल्याचीच पुष्ठी होते. प्रश्नाचे मुळ आमच्या मनात आहे , आमच्या कुटुंबाने ते आमच्या मनात रुजविले आहे आणि तथाकथित धर्माच्या शिकवणुकीमुळेच कुटुंबाने ते आमच्यात रुजविले आहे.
 

कुटुंबात आणि समाजात स्त्रीचे स्थान दुय्यम आहे , पुरुष हा तिच्या पेक्षा श्रेष्ठ आहे , तिचा त्राता आणि रक्षणकर्ता आहे ,  पुरुषांना समाधान देण्यासाठीच स्त्रीचा जन्म आहे. पुरुषांच्या उपभोगा साठीच स्त्रीचा जन्म असल्याने त्याबद्दल स्त्रीने तक्रार करता कामा नये अशा प्रकारच्या कुटुंबातून होणाऱ्या संस्काराने स्त्रियांवरील लैंगिक अत्याचार वाढत चालले आहे. पुरुष श्रेष्ठ असल्यामुळे तो असे वागणारच आणि म्हणून स्त्रीने तिच्यावर त्याची नजर पडणार नाही , त्याच्या हाती लागणार नाही अशा पद्धतीने स्वत;ला चार भिंतीच्या आत सुरक्षित ठेवले पाहिजे आणि स्त्रीने अशा प्रकारे स्वत:ला बंदिस्त करून घेतले नाही तर तिच्यावर होणाऱ्या अत्याचारांना पुरुष नाही तर तीच जबाबदार असते या कुटुंबाच्या आणि समाजाच्या मानसिकतेने पुरुषांना अत्याचार करण्याचे स्वातंत्र्य आणि बळ दिले आहे. घटनेने स्त्री-पुरुष समानता आणि स्वातंत्र्य मान्य केले असले तरी त्याची  आमच्यात अद्यापही रुजायला सुरुवात झाली नसल्याचे धगधगते वास्तव निर्भया प्रकरणातील एका आरोपीच्या वकिलाच्या तोंडून प्रकट झाले. या महाशयाच्या मते १६ डिसेंबरच्या घटनेत चूक निर्भयाचीच होती. रात्री उशिरा आपल्या मित्रासोबत फिरायला जाण्याची , सिनेमाला जाण्याची चूक तिने केली होती. त्याच्यामते स्त्री जातीला हे शोभणारे नाही. त्याच्या मुलीने अशी चूक केली असती तर तिला पेट्रोल टाकून जाळले असते !. घटना , कायदा आणि माणुसकी विरोधी एवढे खुलेआम बोलण्याची हिम्मत त्याच्यात आली कोठून ? कुटुंब आणि समाजाचे स्त्री-पुरुष भेदाभेदाचे , स्त्रीला हीन समजण्याच्या संस्काराचे हे बळ आणि फळ आहे. हा गृहस्थ टोकाचा बोलला म्हणून आज आमच्या निशाण्यावर आहे. पण हा माणूस एकटा नाही . प्रसिद्ध वकील राम जेठमलानी यांनी देखील आज गाजत असलेल्या आसाराम प्रकरणात तर चक्क त्या फिर्यादी मुलीलाच पुरुषाकडे आकर्षित होण्याची बिमारी असल्याचा आरोप करून फिर्यादी मुलीची बदनामी केली . आजपर्यंत बलात्कारा संदर्भात जी काही थोडी प्रकरणे कोर्टात पोचली त्या सर्व प्रकरणात बचाव पक्षाच्या वकिलाने स्त्रीच्या चारित्र्याकडेच बोट दाखवून स्त्रीलाच जबाबदार धरण्याचा प्रयत्न केल्याचे दिसून येईल. आपल्या आवडीचे कपडे घालणे ,रात्री घराबाहेर पडणे , हॉटेल मध्ये पार्टीत सामील होणे , मित्रा बरोबर बागेत फिरणे किंवा सिनेमाला जाणे हे सगळे प्रकार स्त्रीच्या स्वैर वर्तनात आणि चारित्र्यहिनतेत मोडत असल्याची आपल्याकडे व्यापक मान्यता असल्यामुळेच आपल्याकडे भर कोर्टात स्त्रीची अप्रतिष्ठा करण्याचा प्रयत्न होतो हे विसरून चालणार नाही.
 
 स्त्री स्वातंत्र्याचे असे वैरी सर्वत्र आणि समाजाच्या सर्व स्तरात आढळून येतील. मुलीनी अंगभर कपडे घातले नाही तर असे प्रकार घडणारच म्हणणाऱ्या समाजसेवी सिंधुताई सपकाळ काय किंवा स्त्रियांचे काम चूल आणि मुल सांभाळणे असल्याचे म्हणणारे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे प्रमुख मोहनजी भागवत सौम्य शब्दात बोलत असले तरी मतितार्थ एकच. सिंधुताई किंवा भागवतांचा हा गोड बोलून गळा कापण्याचाच प्रकार आहे.  स्त्रियांनी कसा पेहराव करायचा इथपासून ते कोठे केव्हा जायचे किंवा जायचे नाही , काय करायचे आणि काय करायचे नाही याचा निर्णय घेण्याचा अधिकार आणि स्वातंत्र्य स्त्रियांना नाही !  समाजाच्या  इच्छे विरुद्ध असे स्वातंत्र्य उपभोगणाऱ्या स्त्रियांना धडा शिकविण्यासाठी , पुरुषी इच्छेचा अव्हेर करणाऱ्या स्त्रियांना धडा शिकविण्यासाठी बलात्काराचा हत्यार म्हणून वापर केला जातो याची कबुली बलात्कारा संबंधी काही आशियायी देशातील पुरुषांनी त्यांच्या करण्यात आलेल्या सर्वेक्षणात दिल्याचे जाहीर झाले आहे. निर्भया प्रकरणाचा प्रत्यक्षदर्शी साक्षीदार असलेल्या तिच्या मित्राने जे सांगितले त्यात निर्भयावर बलात्कार करणारे या दोघांच्या रात्री बाहेर फिरण्याला , सिनेमा बघण्याला दोष देत होते !  म्हणजे मूळ समस्या बलात्कार नाहीच. समस्या आहे ती स्त्री स्वातंत्र्याची ! बलात्कार तर स्त्री स्वातंत्र्यावर आघात करणारे , स्त्रियांच्या मनात  स्वातंत्र्याचे विचार येवू नयेत म्हणून भीती घालणारे हत्यार आहे. या हत्याराचा उपयोग स्त्रीला नामोहरण करण्यासाठीच होतो असे नाही तर एखाद्या जातीच्या  किंवा धर्माच्या लोकांना धडा शिकविण्यासाठी सुद्धा केल्या जातो. फाळणीच्या वेळी सर्व धर्मियांनी हेच केले. खैरलांजीत किंवा गुजरातच्या दंगलीत हेच घडले. ही उदाहरणे कोणाला फार जुनी वाटत असतील  तर त्यांनी अजूनही शाई वाळली नाही अशा नुकत्याच झालेल्या मुझफ्फरनगर मधील दंगलीच्या बातम्यावर नजर टाकावी . तेथेही इतिहासाची पुनरावृत्तीच झाली आहे. अशा घटनांच्या परिणामी स्त्रीची अप्रतिष्ठा होतेच , शिवाय अधिक बंदिस्त जीवन तिच्या वाट्याला येते. या बंदिस्त जीवनापासून मुक्ती मिळविण्याचे पहिले पाउल म्हणून बलात्कार विरोधी लढा लढविला जाण्याची गरज आहे.   हे हत्यार वापरण्याला फाशी दिल्याने किंवा न दिल्याने मूळ प्रश्न सुटत नाही. गरज आहे ती बलात्काराच्या हत्यारातील धार काढून घेण्याची.
 
 बलात्कार झाला म्हणजे स्त्रीने सर्वस्व गमावले , समाजात तिला तोंड दाखविण्याला जागा राहिली नाही , ती अपवित्र झाली या सामाजिक संकल्पनाचे ओझे स्त्रियांनी फेकून दिले तर आणि तरच बलात्काराच्या हत्याराची धार जावून बलात्कार हा स्त्री स्वातंत्र्याच्या मार्गातील  अडथळा ठरणार नाही. स्त्री स्वातंत्र्याला वेगळ्या पद्धतीने विरोध करणारे , स्त्रीच्या पारतंत्र्याचा गौरव करणारे पदोपदी आढळतात , आपल्या कुटुंबात , शेजारी , समाजात सर्वत्र आढळतात त्यांचा मुकाबला कसा करणार हा खरा प्रश्न आहे. यांचा जो पर्यंत मुकाबला करता येत नाही , त्यांच्या मानसिकतेत बदल घडविता येत नाही तो पर्यंत स्त्री स्वातंत्र्याची प्रतिष्ठापना समाजात होणार नाही आणि जो पर्यंत कुटुंब आणि समाज स्त्री-पुरुष समानता आणि पुरुषासारखेच स्त्री देखील समाजात स्वातंत्र्य उपभोगू शकते हे मान्य करीत नाहीत तो पर्यंत बलात्कार संपणार नाहीत. बलात्कारित स्त्रियांच्या पाठीशी समाज उभा राहिला तरच हे ओझे फेकून देण्याचे बळ स्त्रीला मिळेल.. धर्म आणि परंपरेने निर्माण केलेल्या मानसिकतेने स्त्रीच्या वाट्याला बंदिवास आला हे खरे असले तरी समाजात स्त्रियांना जे भोगावे लागले आणि लागते आहे ते आपल्या मुलीच्या वाट्याला येवू नये ही भावना देखील स्त्री स्वातंत्र्यावर मर्यादा आणण्यास कारणीभूत असते. कुटुंबाला स्त्री स्वातंत्र्याची भीती वाटण्याचे हे देखील कारण आहे.  आपल्या सारखेच आपल्या कुटुंबाला निर्भय बनवून या लढाईत सामील करून घेण्याची गरज आहे. निर्भया प्रकरणाने याची सुरुवात झाली आहे.
 
 निर्भया प्रकरणात आरोपींना फाशी झाली म्हणून आनंद आणि समाधान वाटून आमच्या हातातील मेणबत्त्या आम्ही विझवणार असू तर हा बलात्कार विरोधी आणि पर्यायाने स्त्री स्वातंत्र्याच्या आंदोलनाचा पराभव ठरणार आहे. असा पराभव होवू द्यायचा नसेल तर निर्भया प्रकरणात पेटलेल्या मेणबत्त्या विझू देता कामा नये. या मेणबत्त्या महानगरातील किंवा विशिष्ट स्तरातील , जातीतील ,धर्मातील स्त्री साठीच मेणबत्त्या पेटता कामा नये तर प्रत्येक पिडीत स्त्री साठी त्या पेटल्या पाहिजेत. खैरलांजीतील पिडीतासाठी त्या पेटल्या पाहिजेत , गुजरात आणि मुझफ्फरनगर मधील पिडीतांसाठी पेटल्या गेल्या पाहिजेत आणि जोधपुर व अन्य ठिकाणच्या  आश्रमातील पिडीतांसाठी देखील मेणबत्त्या पेटल्या गेल्या पाहिजेत. सर्वत्र अशा मेणबत्त्या पेटल्या गेल्या तरच त्या न विझणाऱ्या मशाली सारख्या तेवत राहतील. तेवढ्याने बलात्कार थांबणार नाहीत हे खरे. पण त्यामुळे स्त्रीकडे बघण्याचा कुटुंबाचा , समाजाचा दृष्टीकोन बदलण्यासाठी जे बळ पाहिजे ते मिळेल. मेणबत्ती पेटवून रस्त्यावर येणाऱ्या पुरुषाला आपल्या हातून कधीतरी घडलेल्या प्रमादाची लाज वाटून घरात बहिणीच्या स्वातंत्र्याची पाठराखण करण्याची प्रेरणा आणि बळ मिळेल. मेणबत्ती पेटविणाऱ्या प्रत्येक स्त्रीला घरात आणि समाजात अन्याय व अत्याचार निमुटपणे सहन करीत आल्याची लाज वाटून अन्याय सहन न करण्याची प्रेरणा आणि बळ मिळेल. बलात्कार विरोधी लढाईत कायदा आणि सरकारचे पाठबळ मिळेल. पण कुटुंबाची आणि समाजाची मानसिकता बदलण्यासाठी त्यांचा फारसा उपयोग नाही. त्यासाठी हवे आत्मबळ. हे आत्मबळ या पेटत्या मेणबत्त्यांतून मिळणार आहे. असे आत्मबळ आले कि मेणबत्त्यांच्या मशाली व्हायला वेळ लागणार नाही. निर्भया प्रकरणाचा सर्व स्त्री-पुरुष स्वातंत्र्यवाद्यांसाठी हाच संदेश आहे.
  
                                  (संपूर्ण)
सुधाकर जाधव , पांढरकवडा , जि. यवतमाळ
मोबाईल - ९४२२१६८१५८

Thursday, September 12, 2013

२ जी स्पेक्ट्रमच्या असत्यावर नवा प्रकाशझोत

'कॅग' च्या आकड्यावर महिनोंमहिने चर्चा करणाऱ्या , 'कॅग' प्रमुख विनोद राय यांना महानायक ठरविणाऱ्या माध्यमांनी नियामक आयोगाने नव्याने शिफारस केलेल्या स्पेक्ट्रमच्या किमतीची दखल देखील घेतली नाही. ज्या आकड्याने देशात गोंधळाची स्थिती निर्माण केली , राज्यसंस्थेची प्रतिष्ठा लयाला जावून देशात अराजक सदृश्य परिस्थिती निर्माण केली, जगभरात देशाची प्रतिमा मलीन करणारे  ते आकडे म्हणजे असत्याचा पुलिंदा होते हे सिद्ध करणाऱ्या नव्या घडामोडीवर कोणतीही चर्चा  होवू नये हे अत्यंत बेजबाबदारपणाचे आहे.
-----------------------------------------------------

स्पेक्ट्रम काय भानगड आहे हे अनेकांना सांगता येणार नाही. पण स्पेक्ट्रम घोटाळा काय आहे हे सांगता न येणारा मात्र विरळाच. कारण गेल्या दोन वर्षात सर्व माध्यमांमधून आणि राजकीय पक्षाच्या सभातून आणि अण्णा आंदोलनाने चवीने चर्चिला गेलेला हा विषय आहे. त्यामुळे स्पेक्ट्रम घोटाळा १ लाख ७६ हजार करोड रुपयाचा आहे हे ज्याला ही रक्कम किती असते आणि कशी लिहायची हे माहित नाही तो देखील ठामपणाने सांगेल. स्पेक्ट्रम वाटपात राज्यकर्त्यांनी एवढे पैसे खाल्ले या बद्दल सामान्यत: कोणाच्या मनात शंका नाही. देशात भ्रष्टाचाराने सर्व मर्यादा ओलांडल्या हे लोकांच्या मनावर ठसविण्यात या आकड्याने एखाद्या सिद्धहस्त जादुगाराला लाजवील अशी किमया करून दाखविली आहे. देशाचे राजकारण आणि समाजकारण ढवळून सोडणारा , राज्यकर्ता वर्ग आणि एकूणच राजकीय वर्गाविरुद्ध जनमताला उकळी आणून संतापाच्या वाफांचे लोट निर्माण करणारा हा जादुई आकडा ठरला. हा जादुई आकडा देणारा जादुगारांचा जादुगर होता विनोद राय . केंद्र आणि राज्य सरकारांच्या जमा खर्चाची तपासणी करणाऱ्या 'कॅग' या संवैधानिक संस्थेचा प्रमुख. प्रतिष्ठीत संस्थेचा प्रमुख चुकीचा आकडा देईलच कशाला हीच तो आकडा जाहीर झाल्यावर सर्व थरातील सर्वसाधारण प्रतिक्रिया होती. अशी प्रतिक्रिया देणाऱ्यात फक्त सर्वसामान्य नागरिक नव्हते , स्वत:च्या हुशारी बद्दल अति अहंकार बाळगणारी विचारवंत मंडळी आणि सर्वच विषयात पारंगत असल्याच्या थाटात वावरणारी प्रसिद्धी माध्यमातील दिग्गज मंडळी अशी प्रतिक्रिया देण्यात आघाडीवर होती. अशी प्रतिक्रिया देण्यातून देशाचे सर्वोच्च न्यायालय देखील सुटले नाही. सर्वोच्च न्यायालय म्हणजे विवेकी विचाराची , पूर्वग्रहदूषित दृष्टीकोन न ठेवता पुरावा बघून घटनेच्या चौकटीत न्याय देणारी संस्था असा या संस्थेचा लौकिक नसला तरी लोकभावना मात्र तशीच आहे. लोकांच्या आदरास पात्र असणाऱ्या सर्वोच्च न्यायालया सारख्या वैधानिक संस्थेने देखील डोळे झाकून 'कॅग'च्या आकड्यावर विश्वास ठेवला आणि सर्व सामान्या सारखाच राज्यकर्ता व राजकीय वर्गावर संताप व्यक्त करत तो १ लाख ७६ हजार कोटीच्या घोटाळ्याचा वाटप व्यवहारच रद्द करून टाकला . सर्वोच्च न्यायालयाच्या या निर्णयाने तर हा व्यवहार एवढ्या मोठ्या भ्रष्टाचाराचाच होता हे लोकांच्या मनावर अगदी कोरल्या गेले. १ लाख ७६ हजार कोटीच्या घोटाळ्याचे स्पेक्ट्रम वाटप रद्द करताना सर्वोच्च न्यायालयाने नव्याने या स्पेक्ट्रमचा लिलाव करण्याचा आदेश दिला. लिलावाची किमान बोली काय असावी हे  दूरसंचार नियामक आयोगाने सुचवावे असेही आदेश दिले. सर्वोच्च न्यायालयाच्या या आदेशानुसार यापूर्वी दोनदा लिलाव झालेत. दूरसंचार नियामक आयोगाच्या शिफारसी लक्षात घेवून सरकारने लिलावाच्या ज्या किमान किमती निश्चित केल्या त्या किमतीत स्पेक्ट्रम खरेदी करायला या क्षेत्रातील कंपन्यांनी उत्साह दाखविला नाही. 'कॅग' प्रमुख विनोद राय यांनी स्पेक्ट्रमच्या किमतीचे जे गणित मांडले होते त्याच्या जवळपास पोचतील अशा किमती नियामक आयोगाने लिलावासाठी सुचविल्या होत्या . त्या किमती अव्वाच्या सव्वा असल्याचे लक्षात घेवून किमती कमी करण्यासाठी देशातील राजकीय वातावरण प्रतिकूल असतानाही सरकारने नियामक आयोगाने सुचविलेल्या पायाभूत किमतीत कपात करून पहिला लिलाव पार पाडला. पण कमी केलेल्या किमतीत देखील स्पेक्ट्रम घ्यायला कोणी तयार झाले नाही व पहिल्या लिलावास अत्यल्प प्रतिसाद मिळाला. हा अनुभव लक्षात घेवून सरकारने स्पेक्ट्रमच्या किमान बोलीची किंमत आणखी कमी करून दुसरा लिलाव पुकारला . पण दुसऱ्या लिलावास देखील अपेक्षित प्रतिसाद मिळाला नाही. सर्वोच्च न्यायालयाने चार महिन्यात लिलावाने सर्व स्पेक्ट्रम विकण्याचा आदेश फेब्रुवारी २०१२ मध्ये दिला होता. पण 'कॅग' ने काढलेल्या किमतीत कपात करून नियामक आयोगाने स्पेक्ट्रमच्या किमान किमती निश्चित केल्या व त्यातदेखील सरकारने एकदा नव्हे तर दोनदा कपात करूनही या किमती डोईजड असल्याचे सांगत टेलिकॉम कंपन्यांनी स्पेक्ट्रमच्या लिलावाकडे पाठ फिरविली. कारण उघड आहे . चुकीची आकडेमोड करून 'कॅग'ने २ जी स्पेक्ट्रमच्या किमती प्रचंड फुगवून १लाख ७६ हजार कोटी पर्यंत पोचवून देशात सनसनाटी निर्माण केली. स्पेक्ट्रमचे ते मूल्य कधीच नव्हते हे सर्वोच्च न्यायालयाच्या आदेशाने यापूर्वी झालेल्या दोन लिलावाने सिद्ध झाले . आणि आता तिसऱ्या लिलावासाठी खुद्द नियामक आयोगाने स्पेक्ट्रमच्या ज्या किमान किमती निश्चित केल्या आहेत त्या लक्षात घेतल्या तर 'कॅग' ने काढलेल्या महाप्रचंड आकड्यातील तितक्याच  महाप्रचंड असत्यावर शिक्कामोर्तब झाले आहे. 'कॅग' च्या आकड्यावर महिनोंमहिने चर्चा करणाऱ्या , 'कॅग' प्रमुख विनोद राय यांना महानायक ठरविणाऱ्या माध्यमांनी नियामक आयोगाने नव्याने शिफारस केलेल्या स्पेक्ट्रमच्या किमतीची दखल देखील घेतली नाही. ज्या आकड्याने देशात गोंधळाची स्थिती निर्माण केली , राज्यसंस्थेची प्रतिष्ठा लयाला जावून देशात अराजक सदृश्य परिस्थिती निर्माण केली, जगभरात देशाची प्रतिमा मलीन करणारे  ते आकडे म्हणजे असत्याचा पुलिंदा होते हे सिद्ध करणाऱ्या नव्या घडामोडीवर कोणतीही चर्चा  होवू नये हे अत्यंत बेजबाबदारपणाचे आहे. स्पेक्ट्रम विवादामुळे केवळ सरकारची प्रतिमा मलीन झाली असती तर फारसी चिंता आणि चर्चा करण्याचे कारण नव्हते. आपल्या प्रतिमेवर लागलेला कलंक पुसण्याचे काम सरकारचे आहे. ते त्याला जमत नसेल तर निवडणुकीत त्याचे परिणाम भोगेल. त्याच्या साठी अश्रू ढाळण्याची आपल्याला गरज नाही. पण या एका असत्याने देशापुढे अनेक नव्या समस्या आणि संकटे उभी राहिली आहेत हा सर्वांसाठी चिंता , चिंतन , आणि आत्मपरीक्षणाचा विषय असायला हवा होता. त्याचसाठी स्पेक्ट्रमच्या पुढे आलेल्या सत्यावर व्यापक चर्चा व्हायला हवी.
 
२ जी स्पेक्ट्रमच्या  नव्या किमती
------------------------------------
मागच्या दोन लिलावात निश्चित केलेली २ जी स्पेक्ट्रमची किंमत, जी 'कॅग'ने काढलेल्या अंदाजित किमतीपेक्षा किती तरी कमी होती ,  द्यायला कोणी पुढे येत नाही हे स्पष्ट झाल्यावर दूरसंचार नियामक आयोगाचे डोळे उघडले आहेत. आता २ जी स्पेक्ट्रमच्या विविध क्षमतेच्या विविध लहरींच्या नव्या लिलावासाठी तब्बल ६० ते ८० टक्के किंमत कमी करण्याची शिफारस दूरसंचार नियामक आयोगाने केली आहे. दूरसंचार नियामक आयोगाने टेलिकॉम कंपन्या प्रामुख्याने वापरत असलेल्या ९०० आणि १८०० मेगाहार्त्झ स्पेक्ट्रम लहरीच्या किमतीत ही कपात केली आहे. दिल्ली  आणि कोलकाता या महत्वाच्या आणि अधिक उत्पन्न देणाऱ्या टेलिकॉम सर्कलसाठी ९०० मेगाहार्त्झच्या किमतीत ८० टक्के कपात केली आहे. पूर्वी एका  ९०० मेगाहार्त्झ लहरीसाठी ३०७४ कोटी १८ लाख इतकी किंमत निश्चित केली होती ती आता ६५० कोटी पर्यंत खाली आणण्यात आली आहे. देशाची आर्थिक राजधानी असलेल्या मुंबई सर्कल साठी तर ही कपात दिल्ली आणि कोलकाता पेक्षा अधिक आहे. पूर्वी एका लहरीसाठी १४०४ कोटी २८ लाख ठरविण्यात आलेली किंमत २६२ कोटी रुपया पर्यंत खाली आणण्यात आली आहे. १८०० मेगाहार्त्झ लहरीसाठी नियामक आयोगाने पूर्वीच्या किमतीत तब्बल ६० टक्के कपात केली आहे. १८०० मेगाहार्त्झच्या एका लहरीसाठी पूर्वी निश्चित केलेली ३६४० कोटी रुपयाची किंमत १४९६ कोटी रुपया पर्यंत खाली आणण्यात आली आहे.   सी डी एम ए फोन साठी वापरण्यात येणाऱ्या लहरींची किंमत यापूर्वीच ५० टक्क्याने कमी करण्यात आल्या आहेत. एवढ्या मोठ्या प्रचंड प्रमाणात स्पेक्ट्रमच्या किंमती कमी करण्याचे कारण काय आहे ? 'कॅग'ने स्पेक्ट्रमच्या किंमतीचे प्रचंड फुगविलेले आकडे हे याचे खरे कारण आहे. सरकारने स्पेक्ट्रम लहरी 'फुकट'(कोट्यावधी रुपयाची परवाना फी आकारून स्पेक्ट्रम वाटप झाले होते.) न वाटता लिलाव करून वाटले असते तर सरकारच्या खजिन्यात लिलावापोटी किमान १.७६ लाख कोटी व कमाल ५ लाख कोटी जमा झाले असते असा दावा तत्कालीन कॅग प्रमुख विनोद राय यांनी करून देश पेटवून दिला होता. त्यांचा हा दावा खरा मानून सर्वोच्च न्यायालयाने सरकारने केलेले स्पेक्ट्रम वाटप रद्द करून नव्याने लिलावाद्वारे स्पेक्ट्रम वाटप करण्याचे आदेश दिले होते . आता या लिलावाने स्पेक्ट्रमच्या बाजार किंमती काय असू शकतात याचा अंदाज लिलावासाठी ज्या नव्या पायाभूत किंमतीची शिफारस दूरसंचार नियामक आयोगाने केली आहे त्यावरून येईल. मागच्या दोन्ही लिलावाच्या वेळी दूरसंचार नियामक आयोगाने लिलावासाठी सुचविलेल्या पायाभूत किंमतीत आणखी कपात करून सरकारने लिलावाची किमान बोली निश्चित केली होती. आत्ताही नव्या लिलावासाठी आयोगाने प्रचंड कमी केलेल्या किंमतीत सरकार आणखी कपात करील याची शक्यता नाकारता येत नाही. कारण सरकारला वित्तीय तुट भरून काढण्यासाठी पैशाची अतिशय गरज आहे. पहिल्या दोन लिलावा सारखीच या लिलावाची गत होणे सरकारला अजिबात परवडणारे नाही. आता मागच्या दोन फसलेल्या लिलावाचा अनुभव आणि नव्या लिलावासाठी समोर आलेल्या किमान किंमती यावरून एक बाब सूर्यप्रकाशा इतकी स्वच्छ आणि स्पष्ट झाली आहे कि कॅगने स्पेक्ट्रमच्या काढलेल्या किंमती पेक्षा बाजारात मिळू शकणाऱ्या किंमती तब्बल ८० टक्क्याने कमी असू शकतात ! म्हणजे फक्त ३५ हजार  कोटीच्या आसपास !! स्पेक्ट्रमची या पेक्षा जास्त किंमत तर  लायसन्स फी  आणि विविध कराच्या रुपात सरकारी खजिन्यात सहज जमा होत होती. आणखी एक महत्वाची शिफारस दूरसंचार नियामक आयोगाने केली आहे. सरकारने लायसन्स फी आकारून स्पेक्ट्रम वाटप केले तेव्हा आपल्या वाट्याला आलेले स्पेक्ट्रम काही कंपन्यांनी दुसऱ्याला विकून नफा मिळविल्याचे कॅग, सर्वोच्च न्यायालय , विरोधी पक्ष यांचेसह सामान्यजणांना रुचले नव्हते. याला घोटाळा समजण्यात आला होता. पण या क्षेत्राच्या विकासासाठी आणि बँकांना कर्ज म्हणून दिलेला पैसा वसूल करता यावा यासाठी स्पेक्ट्रमच्या विक्रीची परवानगी आणि व्यवस्था असणे गरजेचे असल्याने स्पष्ट प्रतिपादन नियामक आयोगाने नव्याने केले आहे.   हे सगळे लक्षात घेतले तर  स्पेक्ट्रम प्रकरणात  धोरण म्हणून अटलजींच्या एन डी ए सरकारने अथवा मनमोहनसिंग यांच्या यु पी ए सरकारने काहीच चूक केली नव्हती आणि कॅगने निष्कर्ष काढला तसा सरकारी तिजोरीला चुनाही लावला नव्हता हेच  सिद्ध होते.

यांना कोण शिक्षा देणार ?
--------------------------
 
याचा अर्थ स्पेक्ट्रम वाटपात काहीच चुका झाल्या नाहीत असा नाही.  यात ज्या काही चुका झाल्या आणि भ्रष्टाचार झाला तो धोरणाच्या अंमलबजावणीत झाल्या.. एन डी ए आणि यु पी ए सरकारच्या दूरसंचार मंत्री आणि मंत्रालयाने आपल्या अधिकाराचा दुरुपयोग करून काही कंपन्यांना झुकते माप देण्याची समान चूक केली आहे. दोन्ही सरकारातील मंत्री आणि अधिकाऱ्याचा हा दंडनीय अपराध आहे. काही कंपनीच्या अधिकाऱ्यांनी व मालकांनी सरकारी यंत्रणा भ्रष्ट करून स्वत:चा फायदा करून घेण्याचा अपराध केला असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. पण हे काही नवीन नाही. प्रत्येकच बाबतीत हे घडत आले आहे. आणि अशा अपराध्यांना शिक्षा होण्याचे प्रमाण अत्यल्प असल्याने अशा अपराधात वाढ होत आहे.  अपराध्याला लवकरात लवकर शिक्षा कशी होईल हे पाहणे सरकार व न्यायव्यवस्थेचे कर्तव्य आहे. हे कर्तव्य पार पाडण्या ऐवजी स्पेक्ट्रम वाटप रद्द करण्याचा टोकाचा निर्णय तितकाच चुकीचा आणि देशासाठी घातक ठरला आहे.    याचा पहिला बळी भरभराटीला आलेले आणि सरकारी खजिन्यासाठी सोन्याची अंडी देणारे दूरसंचार क्षेत्र ठरले आहे.. २ जी स्पेक्ट्रम वाटपाच्या पुर्वीच्या धोरणामुळे खेडोपाडी मोबाईल नेटवर्क पोचले आणि भारतातील प्रत्येक खेड्यातून लाखो रुपयाचा महसूल सरकारी तिजोरीत जमा होवू लागला आहे. शेतीमालाच्या भावाच्या रुपात सरकार करीत असलेली लुट सोडली तर कायदेशीर मार्गाने कर रुपात प्रत्येक खेड्यातून मोठी रक्कम मोबाईल वापरामुळेच मिळू लागली हे विसरून चालणार नाही. पण कॅग व सर्वोच्च न्यायालयाने  हे धोरणच धोक्यात आणले आहे. याचा परिणाम फक्त दूरसंचार क्षेत्रावरच झाला नाही तर अर्थव्यवस्थेच्या सर्व क्षेत्रावर विपरीत परिणाम होवून देशाचा विकास मंदावला आहे.. धोरण राबविण्यात झालेल्या चुका व भ्रष्टाचार याला शिक्षा देण्याचे काम देशाच्या सर्वोच्च न्यायालयाने चाकोरी सोडून स्वत:कडे घेतले आहे हे चांगलेच झाले. पण या सगळ्या प्रकरणात 'कॅग'ने देशाची केवढी मोठी दिशाभूल केली आणि कॅग व सर्वोच्च न्यायालय या दोन्ही संवैधानिक संस्थांनी धोरणात्मक बाबीत लुडबुड करून  देशाच्या प्रशासनाची व अर्थकारणाची गाडी रुळावरून खाली आणण्याचा महाप्रमाद केल्याच परिस्थितीजन्य पुराव्यावरून सिद्ध झाले आहे. माध्यमातून याची चर्चा झाली असती तर स्पेक्ट्रमचे खरेखुरे अपराधी देशासमोर बेनकाब झाले असते. स्पेक्ट्रम प्रकरणात सर्वच्यासर्व १२२ परवाने रद्द करण्याचा घटनाबाह्य आणि चुकीचा निर्णय देवून देशाची अर्थव्यवस्था विस्कळीत करणारे न्यायाधीश आरामात निवृत्ती नंतरचे जीवन जगत आहेत. तर चुकीचे आकडे  प्रस्तुत करून देशात गोंधळ निर्माण करणारे भूतपूर्व कॅग प्रमुख सुखा समाधानात जगत आहेत. ज्यांनी स्पेक्ट्रम वाटपात नियम डावलले त्यांना देशातील प्रचलित कायद्यानुसार शिक्षा होईल . पण कॅग आणि सर्वोच्च न्यायालयाच्या घोड्चुकांसाठी काहीच शिक्षा नाही , ते कोणालाही जबाबदार नाहीत हे या निमित्ताने लक्षात घेतले पाहिजे. स्पेक्ट्रम प्रकरणाची नव्या घडामोडीच्या संदर्भात चर्चा  झाली असती  तर धोरणात्मक निर्णयाचे अधिकारी फक्त लोकांनी निवडून दिलेले प्रतिनिधीच असू शकतात ही आपल्या घटनाकारांनी केलेली दूरदर्शी तरतूद किती योग्य आहे याचा नव्याने जनतेला साक्षात्कार झाला असता !
                          (संपूर्ण)
सुधाकर जाधव , पांढरकवडा , जि. यवतमाळ
मोबाईल - ९४२२१६८१५८

Thursday, September 5, 2013

रुपयाच्या घसरणीचे श्रेयकरी

पंतप्रधान आणि पर्यायाने त्यांच्या सरकारवरील अविश्वासाची  भावना रुपयाच्या आणि एकूणच अर्थव्यवस्थेच्या अनर्थाला कारणीभूत ठरली आहे. या अविश्वासाला पंतप्रधान आणि त्यांच्या सरकारचे वर्तन जितके कारणीभूत आहे तितकेच सामान्य जनतेपासून ते विरोधीपक्षासह सर्वोच्च न्यायालया सारखे अनेक घटक कारणीभूत आहेत. त्यामुळे निव्वळ सरकारला दोषी ठरवून आपल्याला आपली जबाबदारी झटकून मोकळे होता येणार नाही.
--------------------------------------------------
पंतप्रधानांच्या कामगिरी पेक्षा पंतप्रधान बोलतात कि नाही याचीच जास्त चर्चा होत असते  या चर्चेला विराम देण्यासाठी पंतप्रधान कार्यालयाने  पंतप्रधानांनी  केलेल्या भाषणाची सूची आणि संपूर्ण भाषणे लोकांपुढे ठेवली. या पूर्वीच्या कोणत्याही पंतप्रधानांपेक्षा जास्त भाषणे करण्याचा मान पंतप्रधान डॉ.मनमोहनसिंग यांचेकडे जातो असे पंतप्रधान कार्यालयाने जनमानसावर ठसविण्याचा प्रयत्न केला. पण त्यामुळे पंतप्रधानाची मौनी पंतप्रधान म्हणून निर्माण झालेली प्रतिमा बदलली नाही. असे का झाले हे पंतप्रधान कार्यालयातील बाबूंना कळणार नसले तरी तुमच्या आमच्या सारख्या सामान्य नागरिकांना कळणे कठीण नाही. पण ज्यांना अजूनही कळले नसेल त्यांनी पंतप्रधानांनी राज्यसभेत अर्थव्यवस्थेवर नुकतेच दिलेले वक्तव्य नजरे खालून घालावे. या वक्तव्यावरून आपल्या लक्षात येईल कि आपले पंतप्रधान कधीच पंतप्रधान म्हणून बोलत नाही. अर्थकारणातील जाणकाराने रटाळपणे आणि तटस्थपणे आर्थिक घडामोडीची माहिती द्यावी , परिस्थिती बदलायची असेल तर काय केले पाहिजे याचे सल्ले द्यावेत या थाटाचे ते भाषण होते. एक पंतप्रधान म्हणून त्यांनी अर्थव्यवस्था रुळावर आणण्याचे आव्हान स्विकारले असे काहीही त्या भाषणात नव्हते. परिस्थितीचा मुकाबला करण्यासाठी लोकांनी काय केले पाहिजे हे त्यांनी सांगितले खरे , पण त्यांचे ते बोलणे अधिकारवाणीचे नव्हते. सरकार परिस्थितीचा मुकाबला करण्यासाठी कोणती भरीव पाउले उचलत आहे हे सांगून त्यात जनतेने सहकार्य करावे असे ते बोलले असते तर कदाचित लोकांना ते भावले असते. मुख्य म्हणजे आपला पंतप्रधान आपल्याशी  संवाद साधतो आहे असे लोकांना वाटले असते. भाराभर भाषणे करण्यापेक्षा देशाचा पंतप्रधान आणि देशाची जनता यांच्यात संवाद साधणारी बोटावर मोजण्या इतकी जरी भाषणे पंतप्रधानांनी केली असती तरी लोकांना आपला पंतप्रधान निष्क्रिय आणि मौनी आहे असे वाटले नसते. अर्थव्यवस्था आणि रुपया सावरण्यासाठी घेतलेल्या निर्णयाची आणि या निर्णयाच्या परिणामाची माहिती आत्मविश्वासाने देण्या ऐवजी पंतप्रधानांनी आंतरराष्ट्रीय परिस्थितीचे रडगाणे गावून आत्मविश्वासा ऐवजी आपल्या अगतिकतेचे तेवढे प्रदर्शन केले आहे. पंतप्रधानांनी अर्थव्यवस्था व रुपयावरील संकटाची केलेली अर्थशास्त्रीय कारणमीमांसा चुकीची नसली तरी अर्थशास्त्रीय कारणांपेक्षाही अगतिक आणि निष्क्रिय पंतप्रधान अशी तयार झालेल्या  प्रतिमेमुळे  ती बहानेबाजी वाटली. पंतप्रधान आणि पर्यायाने त्यांच्या सरकारवरील अविश्वासाची हीच भावना रुपयाच्या आणि एकूणच अर्थव्यवस्थेच्या अनर्थाला कारणीभूत ठरली आहे. या अविश्वासाला पंतप्रधान आणि त्यांच्या सरकारचे वर्तन जितके कारणीभूत आहे तितकेच सामान्य जनतेपासून ते विरोधीपक्षासह सर्वोच्च न्यायालया सारखे अनेक घटक कारणीभूत आहेत. त्यामुळे निव्वळ सरकारला दोषी ठरवून आपल्याला आपली जबाबदारी झटकून मोकळे होता येणार नाही. सरकारसह सर्वांच्या चुका लक्षात घेतल्या शिवाय रुपया सावरणार नाही आणि अर्थकारणाची गाडी रुळावर येणार नाही.

पंतप्रधानांनी रुपयाच्या घसरणी मागची केलेली अर्थशास्त्रीय कारणमीमांसा चुकीची नाही. अमेरिकेच्या अर्थव्यवस्थेत होत असलेल्या सुधारामुळे डॉलरचे मुल्य वाढणे आणि सीरियाच्या संकटामुळे जागतिक तेल बाजारात अस्थिरता निर्माण होण्याचा परिणाम रुपयावर झाला यात शंकाच नाही. देशांतर्गत उत्पन्न कमी आणि खर्च अधिक असणे किंवा निर्याती पेक्षा कैक पटीने आयात अधिक असणे यामुळे निर्माण झालेली वित्तीय तुट हे रुपयाच्या घसरणी मागचे प्रमुख कारण असल्याचे पंतप्रधानांनी पुढे केलेले कारण चुकीचे नाही. पण प्रगतीशील अर्थव्यवस्थेत वित्तीय घाटा असणे ही काही नवी बाब नाही. स्वातंत्र्या पासून आजच्या तारखे पर्यंतचा आयात - निर्यातीचा आढावा घेतला तर आपली आयात ही नेहमीच निर्यातीपेक्षा अधिक राहिली आहे हे स्पष्ट होईल. जागतिक मंदीमुळे आपली निर्यात कमी झाल्याने आयात - निर्यातीतील तफावत वाढली असली तरी ही काही नवी किंवा अनपेक्षित बाब नाही. आजच्या पेक्षा २००८ सालची जागतिक मंदी अधिक तीव्र आणि मोठी होती .त्या मंदीवर आपण मात करू शकलो , रुपया घसरला नाही कि आपली अर्थव्यवस्था संकटात आली नाही. मग आजच असे काय घडले कि आयात - निर्याती मधील तफावत रुपयाचा गळफास बनून अर्थव्यवस्थेवर गंडांतर आणण्यास निमित्त ठरावे ? नेमके याच प्रश्नाचे उत्तर पंतप्रधानांच्या निवेदनात सापडत नाही. यामागची कारणे आर्थिक नसून प्रशासकीय आणि राजकीय आहेत ज्याला पंतप्रधानांनी स्पर्श देखील केला नाही . ही कारणमीमांसा त्यांच्या सरकारला आरोपीच्या पिंजऱ्यात उभी करणारी ठरली असती म्हणून त्यांनी ती टाळणे स्वाभाविकही  आहे . सरकार प्रमाणेच सरकार विरोधक ,  विचारवंत आणि विश्लेषक देखील चुकीचे आणि अर्धवट विश्लेषण करून रुपयाच्या मोठ्या घसरणीसाठी चुकीची करणे पुढे करून आपल्या दोषाच्या वाट्यावर पांघरून घालीत आहेत. या मंडळीनी रुपयाच्या घसरणीसाठी अन्न सुरक्षा विधेयकाला प्रामुख्याने जबाबदार धरले आहे. ही मंडळी उपभोगीत असलेल्या तेल ,नैसर्गिक वायू , वीज यासारख्या घटकांवरील सबसिडीकडे दुर्लक्ष करून अन्न सुरक्षा विधेयकाला जबाबदार धरणे दांभिकपणाचे आहे. अन्न सुरक्षा कायद्याचे भविष्यात विपरीत परिणाम अर्थव्यवस्थेवर होणार आहेच , पण हा मुद्दा एकूण सबसिडी संदर्भात लक्षात घ्यावा लागेल. सबसिडी हे आपल्या अर्थव्यवस्थेचे जुनेच दुखणे आहे . यात नवे असे काहीही घडलेले नाही कि ज्यामुळे रुपयाची मोठी  घसरण होवून अर्थव्यवस्था संकटात यावी. अन्नसुरक्षा विधेयकाने सबसिडीत वाढ होणार  असली तरी २००८ च्या तुलनेत तेल आणि नैसर्गिक वायू वरील सबसिडीत घट झाली आहे हे लक्षात घेतले पाहिजे. २००८ सालच्या जागतिक मंदीत तेल , नैसर्गिक वायू आणि वीज यावरील मोठ्या सबसिडीने रुपयावर आणि अर्थव्यवस्थेवर विपरीत परिणाम झाला नाही . मग आजच त्याचा का परिणाम होतो आहे हा कळीचा प्रश्न आहे आणि या प्रश्नाच्या उत्तरातच संकटाचे स्वरूप आणि त्यावरील उपाय दडला आहे.
 
२००९ साली सरकारवर लोकांनी आपला विश्वास  व्यक्त करून  पुन्हा निवडून दिल्याने सरकारचा  आत्मविश्वास देखील वाढला होता. पण आज सरकारवर लोकांचा विश्वास उरला नाही आणि सरकारात आत्मविश्वास शिल्लक नाही.  . २००८ च्या परिस्थितीत आणि आजच्या परिस्थितीत नेमका फरक पडला तो इथे !  २००८ साली सरकार वाचविण्यासाठी भ्रष्ट मार्गाचा अवलंब केल्याचा आरोप करून पुरावा म्हणून लोकसभेत नोटांची बंडले फडकविणाऱ्या भाजपचा पूर्वीपेक्षा मोठ्या फरकाने पराभव करून मनमोहन सरकार दुसर्यांदा सत्तारूढ झाले होते. भ्रष्टाचाराच्या आरोपाकडे पाठ फिरवून जनतेने मनमोहन सरकार निवडले आणि नंतर मात्र भ्रष्टाचाराच्या आरोपानेच हे सरकार लुळे पांगळे झाले . काही केले तरी भ्रष्टाचाराचे आरोप होवू लागल्याने काही न करणे सरकारने पसंद केले !  सरकारला असे लुळे पांगळे करण्यात
 अण्णा आंदोलनाचा मोठा हात राहिला. या आंदोलनाला बारूद पुरविण्याचे काम कॅग प्रमुख विनोद राय यांनी केले. २ जी स्पेक्ट्रमच्या वाटपात सरकारी खजिन्याला झालेल्या तोट्याचे डोळे विस्फारून टाकणारे आकडे जाहीर करून सरकारच्या विश्वासार्हतेलाच सुरुंग लावला. २ जी स्पेक्ट्रमचे सर्व परवाने रद्द करून सर्वोच्च न्यायालयाने विनोद राय यांच्या आकड्यावर आणि अण्णा हजारे यांच्या आरोपावर शिक्कामोर्तब केले . कालौघात अण्णांचे आंदोलन कापराच्या वडी सारखे हवेत विरून गेले , सर्वोच्च न्यायालयाच्या आदेशानुसार २ जी स्पेक्ट्रमच्या झालेल्या लिलावात विनोद राय यांचे आकडे तद्दन खोटे असल्याचे सिद्ध झाले आणि सर्वोच्च न्यायालयाच्या घटना पीठाने संसाधने वाटपाचा सरकारचा अधिकार मान्य करून २ जी स्पेक्ट्रम प्रकरणात संसाधने लिलाव पद्धतीनेच वाटली पाहिजेत हा खंडपीठाचा निर्णय सुद्धा रद्दबातल ठरविला. मात्र हे सगळे घडूनही सरकारची गेलेली पत आणि या सगळ्या प्रकाराने हरवलेली निर्णय क्षमता काही परतली नाही. अण्णा आंदोलनाने देशाची  जगातील सर्वाधिक भ्रष्ट देश अशी प्रतिमा जागतिक स्तरावर निर्माण केली . तर सर्वोच्च न्यायालयाने आपल्या निर्णयाने देशात शेवटचा शब्द सरकारचा नव्हे तर आपला चालतो हे जगाला दाखवून दिले.   देशात ज्या सरकारची किंमत उरली नाही त्या सरकारची पत अन्य देशात कायम राहणे शक्यच नव्हते. सरकारशी करार करून ज्या परकीय कंपन्यांनी भारतात मोठी गुंतवणूक केली त्या कराराना सुप्रीम कोर्ट केराची टोपली दाखवू शकते हे जगापुढे आल्याने सरकारवर विश्वास ठेवून गुंतवणूक करायला परकीय कंपन्या तयार नाहीत. आपली अर्थव्यवस्था संकटात येण्याचे मुळ या परिस्थितीत आहे. एखादा उद्योग उभारायचा, जमीन अधिग्रहित करायची  किंवा खनन काम करायचे असेल तर निव्वळ पर्यावरण विभागाचीच परवानगी नव्हे तर संबंधित ग्रामसभांची परवानगी बंधनकारक करून सर्वोच्च न्यायालयाने ज्यांनी मोठी गुंतवणूक करून उद्योग उभारायचा प्रयत्न चालविला होता त्यानाही काढता पाय घ्यायला भाग पाडले. ओरिसा राज्यातून याच कारणामुळे परकीय उद्योजकांनी आपला गाशा गुंडाळण्याचा निर्णय घेतला आहे.  एकीकडे लायसन्स परमीट राज रद्द केल्याची सरकार फुशारकी मारत असले तरी त्या लायसन्स परमीट पेक्षाही  पर्यावरणीय मान्यतेचा नवा आणि मोठा अडथळा उद्योग उभारणीच्या मार्गात उभा केला आहे. दुसरीकडे विरोधी पक्ष सरकारला आपल्या तालावर नाचायला भाग पाडीत आहे. लोकसभेचे कामकाज हे सरकारच्या हातात राहिले नसून विरोधी पक्षाच्या मर्जीवर चालणे किंवा थांबणे अवलंबून आहे. हे सगळे सरकार निमुटपणे आणि असहाय्यपणे पाहण्याशिवाय काही करू शकले नाही. सरकारची ही असहाय्यता साऱ्या जगाला दिसत आहे. परिणामी देशात नवी गुंतवणूक म्हणजेच डॉलर येणे थांबले असून उद्योगासाठी अस्थिर व असुरक्षित वातावरणामुळे आपल्या अर्थव्यवस्थेत डॉलरची झालेली गुंतवणूक परत जावू लागली आहे. सरकारची विश्वासार्हता धोक्यात आल्याने परकीय गुंतवणूकदारांना विरोधी पक्षाच्या भूमिकेकडे दुर्लक्ष करता येत नाही. आम्ही सत्तेवर आलो तर किराणा क्षेत्रातील थेट परकीय गुंतवणुकीचा निर्णय रद्द करू हे प्रमुख विरोधी पक्ष असलेल्या भाजपने जाहीर केल्याने किराणा क्षेत्र परकीय गुंतवणुकीसाठी खुले करूनही अद्याप कोण्या परकीय कंपन्यांनी या क्षेत्रात नवी गुंतवणूक करण्याचे धाडस केले नाही. २००८ साली आयात - निर्यातीतील तफावत आजच्या सारखीच होती, सबसिडी वरचा खर्च कायम होता तरीही जागतिक मंदीत आपल्या रुपयाला धक्का लागला नाही किंवा अर्थव्यवस्थेवर आच आली नाही . कारण त्यावेळी देशात परकीय गुंतवणुकीसाठी अनुकूल परिस्थिती असल्याने डॉलरचा ओघ वाढता होता. आज आपला देश गुंतवणुकीसाठी प्रतिकूल आणि धोकादायक ठरला आहे. गुंतवणुकीसाठी धोकादायक बनविण्यात अण्णा आंदोलन , कॅग , सर्वोच्च न्यायालय , सरकारचेच पर्यावरण मंत्रालय आणि प्रमुख विरोधी पक्षाची प्रमुख भूमिका राहिली आहे. या सगळ्यांची मनमानी असहाय्यपणे पाहण्याची घोडचूक करून राज्य करायला आपण लायक नसल्याचे मनमोहन सरकारने दाखवून देवून आपल्या सोबत रुपयाचीही किंमत कमी केली आहे.
                    (संपूर्ण ) 
 
 सुधाकर जाधव. पांढरकवडा, जि.यवतमाळ  
 mobile- 9422168158

Thursday, August 29, 2013

राजकीय गिधाडांपासून शेती क्षेत्राची राखण

`शेतीतील तोट्यामुळे आणि दर पिढीत होणाऱ्या वाटण्यामुळे मजबुरीने शेती बाहेर पडणाऱ्यांची संख्या दिवसेंदिवस वाढत चालली आहे . मग उद्या मजबुरीने बाहेर पडण्यापेक्षा आज आपल्या अटीवर शेती बाहेर पडण्याचा विचार शेतकऱ्यांनी करणे गरजेचे आहे. हे भूमी सुधार विधेयक हाणून पाडणे किंवा आपल्या अटी सरकारला मान्य करायला लावणे  किंवा सरकारला असे विधेयक लागूच करता येणार नाहीत असे शेती व्यवस्थेत बदल शेतकऱ्यानी स्वत:हून करणे हे मार्ग शेतकऱ्यांना उपलब्ध आहेत . पण या पैकी काहीही करायचे झाले तर शेतकऱ्यात ऐक्य असणे अनिवार्य आहे.
---------------------------------------------------

भारत सरकारच्या ग्रामीण विकास मंत्रालयाने नव्या भूमी सुधारणा विधेयकाचा मसुदा चर्चेसाठी प्रसृत केल्या नंतर ग्रामीण भागात शेतीची सिलिंग मर्यादा आणखी खाली येण्याच्या शक्यतेने अस्वस्थता पसरली आहे. आज आपल्याजवळ जी शेती उरली आहे त्यात काहीच भागत नसताना शिल्लक शेतीतील मोठा हिस्सा सरकारने बळकावून घेतला तर आपल्या पोरा-बाळांच्या भवितव्याचे काय या चिंतेने शेतकऱ्यांची  झोप उडाली आहे. आहे ती शेती टिकविण्यासाठी काय करता येईल याचीच विचारणा ते करू लागले आहेत. १०० रुपयाच्या स्टॅम्प पेपर वाटण्या करून नियोजित सिलिंग कायद्याच्या मर्यादेच्या आत आपली जमीन धारणा आणण्याची त्यांची लगबग सुरु झाली आहे. अशा वाटण्या करता येतात हे खरे आहे. पण जे सरकार शेत जमिनी बळकाविण्यासाठी नवीन कायदा तयार करीत आहे ते सरकार या कायद्यातून शेतकऱ्याला पळवाट सापडणार नाही याचीही दक्षता घेणार हे उघड आहे. निर्धारित मुद्रांक शुल्क न भरून वाटणीपत्र रजिस्टर न केल्याचे निमित्त पुढे करून किंवा अमुक तारखे नंतरचे वाटणीपत्र पूर्वलक्षी प्रभावाने रद्द करण्याची अधिसूचना काढून सरकार अशी वाटणीपत्रे एका फटक्यात रद्द करू शकते. फर्जी वाटणी रद्द करणाऱ्या १९८९ च्या कायद्यात आणखी दुरुस्ती करण्याचा प्रस्ताव या भूमीसुधार विधेयकात आहे तो अशा वाटण्या होवू शकतात त्यावर प्रतिबंध घालण्यासाठीच असू शकतो हे लक्षात घेतले तर वाटण्या करून स्वस्थ बसल्याने जमीन हिरावली जाण्याचे संकट टळण्याची शक्यता फार कमी आहे. म्हणूनच अशाप्रकारे स्वस्थ बसण्य ऐवजी किंवा आजचे संकट उद्यावर ढकलण्या ऐवजी संकटावर मात करण्याचा विचार शेतकऱ्यांनी केला पाहिजे. संकटाचा संधीत रुपांतर करण्याचा मार्ग शोधणे हाच त्यावरच उपाय आहे. त्यासाठी आपल्या आजच्या अवस्थेची आणि आपल्याला अशा संकटात टाकण्याची हिम्मत राज्यकर्त्यात आली कुठून याचा विचार केला पाहिजे.

शेतकऱ्यांची पहिली कमजोरी ही आहे कि शेती सोडण्याचा विचार त्याला करताच येत नाही. शेतीतून कितीही दु:ख मिळाले तरी शेती सुटली तर करायचे काय आणि खायचे काय हा प्रश्न त्याच्यापुढे आ वासून उभा राहतो. शहरी सुखवस्तू लोकांना दुरून शेती साजरी वाटत असल्याने त्यांच्या दृष्टीने 'काळी माय' च्या प्रेमा पोटी शेतकरी शेतीला सोडत नाही . पण हे खरे नाही . शेती शिवाय दुसरे काही करता येईल याच्या कौशल्याचा अभाव आणि शेतीने पिचून काढलेला त्याचा आत्मविश्वास यामुळे त्याच्याकडून शेती सोडवत नाही. शेतकऱ्यांच्या मुलांना तर अजिबात शेती कसण्याची इच्छा होत नाही. कारण शेतीत कितीही काबाडकष्ट केले तरी हलाखीचे जीवनच वाट्याला येते हे त्याला स्पष्ट`दिसते. त्यामुळे शेती करून हलाखीच पदरी पडणार असेल तर शेती न करता हलाखीत जगलेले काय वाईट असा विचार करतो. आई-वडीला प्रमाणेच कौशल्य व आत्मविश्वासाचा अभाव असल्याने ना शेती करवत ना दुसरे काही करता येत अशा कात्रीत शेतकऱ्यांची मुले सापडली आहेत. शेतीतील तोट्यामुळे आणि दर पिढीत होणाऱ्या वाटण्यामुळे मजबुरीने शेती बाहेर पडणाऱ्यांची संख्या दिवसेंदिवस वाढत चालली आहे . मग उद्या मजबुरीने बाहेर पडण्यापेक्षा आज आपल्या अटीवर शेती बाहेर पडण्याचा विचार शेतकऱ्यांनी करणे गरजेचे आहे. हे भूमी सुधार विधेयक हाणून पाडणे किंवा आपल्या अटी सरकारला मान्य करायला लावून ते मान्य करणे किंवा सरकारला असे विधेयक लागूच करता येणार नाहीत असे शेती व्यवस्थेत बदल शेतकऱ्यानी स्वत:हून करणे हे मार्ग शेतकऱ्यांना उपलब्ध आहे. पण या पैकी काहीही करायचे झाले तर शेतकऱ्यात ऐक्य असणे अनिवार्य आहे. जातीपातीच्या आणि राजकीय भेदांनी ग्रामीण भारत विभागून टाकला आहे. या विधेयकाने त्या विभाजनाला बळच मिळणार आहे. पूर्वी शेतकरी-शेतमजूर असा संघर्ष लावून ग्रामीण क्षेत्राला झुंजवत ठेवले. मध्यंतरी बंद झालेला हा संघर्ष या विधेयकाने पुन्हा उफाळण्याचा संभाव आहे. शिवाय पुन्हा अनुसूचित जाती जमाती विरुद्ध शेतकरी या संघर्षाची बीजे पेरणारे हे विधेयक असल्याने सर्वांचे हित सांभाळत पुढे जाण्याचा मार्ग शोधावा लागणार आहे. म्हणूनच आपल्या जमिनीला कवटाळत बसून विधेयकाला विरोध केला तर सरकारला अभिप्रेत संघर्ष हमखास उभा राहून राज्यकर्त्यांचा स्वार्थ साधल्याजावून शेतीक्षेत्राचे वाटोळे होईल. म्हणूनच सावधगिरीने सर्वांचे हित लक्षात घेवून एकीने पुढे जाण्याची गरज आहे. भारत सरकारचे ग्रामीण विकास मंत्री जयराम रमेश यांची असे विधेयक तयार करून मांडण्याची हिम्मत झाली त्याचे कारण ग्रामीण भारतात सहज भांडणे लावून फुट पाडता येते याचा त्यांना आलेला अनुभव आहे. जनुकीय बियाणांच्या वापरावरून शेतकर्यांना शेतकऱ्यांच्या विरुद्ध लढवून जयराम रमेश आणि त्यांच्या स्वयंसेवी साथीदारांनी शेतीतील आधुनिकते विरुद्धची पहिली लढाई लीलया जिंकली आहे. जनुकीय बियाणे वापरण्याची सक्ती कोणावर होणार नव्हती. मग जनुकीय बियाणे नको म्हणून शेतकऱ्यांनी शेतकऱ्याच्या विरोधात लढण्याचे काही तरी कारण होते का ? पारंपारिक बियाणे वापरण्याचे स्वातंत्र्य अबाधित ठेवून ज्यांना जनुकीय बियाण्यांचा अनुभव घ्यायचा आहे ते स्वातंत्र्य असायला काय हरकत होती ? शेतकऱ्यांनी तेव्हाच शेतकऱ्यांच्या स्वातंत्र्यावर निर्बंध आणण्याचा जयराम रमेश यांचा प्रयत्न एकीने हाणून पाडला असता तर शेतकऱ्याना आणि शेती क्षेत्राला अडचणीत व संकटात टाकणारे हे विधेयक आणताना त्यांना तीनदा विचार करावा लागला असता. ऐक्य असेल तरच सर्वांचे हित सांभाळत या संकटावर मात करता येईल.

काय काय करता येणे शक्य आहे ?
------------------------------------

शेतीची मालकी हाच शेतकऱ्याचा गळफास बनला आहे. या मालकीने शेतकऱ्याला सदैव चिंतेत आणि दु:खात ठेवले आहे. पण आगीतून फुफाट्यात पडण्याच्या भीतीने शेतकरी सदैव या दु:खाला कवटाळत आला आहे. पण शेतकऱ्यांनी हे लक्षात घेतले पाहिजे कि जो जो शेती क्षेत्राच्या बाहेर पडला तो तो तुलनेने सुखी झाला. शिवाय आपल्या मुला बाळांना शेती करण्याची अजिबात इच्छा नाही हे वास्तव शेतकऱ्यांनी लक्षात घेण्याची वेळ आली आहे. परंपरागत मालकी राज्यकर्ते कोणीही असले तरी त्यांच्या डोळ्यात येणारच आहे आणि असंघटीत व कमजोर असल्याने शेतकऱ्यांची मालकी हिरावणे ही सोपी बाब असल्याने या ना त्या मार्गाने भविष्यात देखील असे प्रयत्न होणारच आहेत. तेव्हा ज्यांची आज शेतीतून बाहेर पडायची तयारी नसेल त्यांना मालकीची आजची पद्धत  आणि शेती करण्याच्या पद्धतीत बदल करण्यावाचून अथवा बदल स्विकारण्यावाचून पर्याय नाही. तेव्हा अशा बदलासाठी , बदलांना सामोरे जाण्यासाठी तयार राहिले पाहिजे. ज्यांना बाहेर पडायचे आहे पण मार्ग सापडत नाही त्यांनी या कायद्याचा उपयोग त्यासाठी करून घेतला पाहिजे. मात्र या दोन्हीपैकी काहीही करायचे झाले तरी त्यासाठी एकीची आणि संघर्षाची तयारी ठेवली पाहिजे.

प्रस्तावित भूमी सुधार विधेयकात शेतीवर अवलंबून असलेल्या समुदायात फुट पडण्याची बीजे दडलेली आहेत. ग्रामीण भारतात भूमिहीन विरुद्ध शेतकरी , अनुसूचित जाती -जमाती विरुद्ध शेतकरी असा संघर्ष निर्माण होवू द्यायचा नसेल तर `सर्वात आधी या विधेयकाचा आंधळा विरोध करणे सोडून आपणच सरकार समोर काही पर्याय ठेवून ते मान्य करायला भाग पडले पाहिजे. आपल्या अटीवर शेतीतून बाहेर पडण्याची संधी म्हणून या विधेयकाचा उपयोग करून घ्यायचा असेल तर सरकारने येवू घातलेल्या नव्या भूसंपादन कायद्याच्या आधारे प्रत्येक गावात नवी सिलिंग मर्यादा लागू झाली तर वरकड ठरणारी जमीन अधिग्रहित करावी . नव्या भूसंपादन कायद्यानुसार बाजारभावाच्या चौपट  मोबदला प्रत्येक शेतकऱ्याला द्यावा. शिवाय या कायद्यानुसार जमीन अधिग्रहित केलेल्या प्रत्येक कुटुंबाला एक वर्ष पर्यंत ३००० रुपये महिना आणि नंतर २० वर्षे पर्यंत २००० रुपये महिना द्यावा. अशा पद्धतीने जमीन अधिग्रहित करून ज्यांना ज्यांना जितकी जमीन वाटायची त्यांना वाटावी असा प्रस्ताव शेतकऱ्यांनी स्वत:हून  सरकार समोर ठेवला पाहिजे. एवढेच नाही तर ज्या शेतकऱ्यांची जमीन वरकड ठरणार नाही अशा शेतकऱ्यांना आपली जमीन वाटपासाठी उपलब्ध करून देवून पुण्य कार्य करायचे असेल त्यांचीही जमीन याच कायद्यानुसार अधिग्रहित करण्याची सक्ती सरकारवर केली पाहिजे. सरकारने आपल्यावर सक्ती करून आपल्या जमिनी हिरावून घेण्या ऐवजी आपणच सरकारवर जमिनी अधिग्रहित करण्याची सक्ती करावी हा प्राप्त परिस्थितीत सरकारचा डाव सरकारवर उलटविण्याचा उत्तम मार्ग आहे.

 

दुसरा मार्ग हा गावातील जमिनीचे कंपनी कायद्यानुसार कंपनीत रुपांतर करण्याचा आहे. जमिनीचे कंपनीकरण करणे म्हणजे जमीन भांडवलदाराच्या स्वाधीन करणे नव्हे हे समजून घेतले पाहिजे. गावातील मंडळीच पुढाकार घेवून कंपनी स्थापन करू शकतात. जमीन कंपनीच्या मालकीची झाली तरी आपल्या जमीनीच्या किंमतीचे शेअर्स आपल्याच नावावर राहतील. यामुळे शेतकऱ्यांची शेतीच्या रोजच्या कटकटीतून व कर्जबाजारीपणातून सुटका होवून कायम उत्पन्न मिळण्याची सोय होईल. गरजे प्रमाणे अधिक शेअर्स खरेदी करता येतील किंवा गरजे एवढे शेअर्स विकता येतील. शिवाय जमिनीचे तुकडे न करता सरकार शेअर्स विकत घेवून भूमिहीनांना देवू शकेल. यातून भूमिहीनांना आपले रोजचे काम न सोडता `आणि प्रत्यक्ष जमीन न कसता उत्पन्नाचा नवा स्त्रोत मिळेल. कंपनीकरण हा येवू घातलेल्या भूमीसुधार कायद्यातून होणारी शेतीक्षेत्राची हानी टाळण्याचाच मार्ग नाही तर आज शेती क्षेत्रा समोर उभ्या असलेल्या अनगीनत``समस्या सोडविण्याचा उत्तम मार्ग ठरू शकतो. भारताला कृषी क्षेत्राच्या आधुनिकीकरणासाठी शेती संरचना , शेतीतील संशोधन आणि तंत्रज्ञानाच्या विकासासाठी मोठया भांडवलाची गरज आहे. शेतीच्या कंपनीकरणाची निकड केवळ भांडवल उभारणीसाठीच नाही तर उत्पादकतेतील आणि आधुनिकीकरणातील अनेक अडथळे दुर करण्यासाठी आहे. शेती विकासातील , शेतीच्या आधुनिकीकरणातील  सर्वात मोठा अडथळा शेतजमिनीचे होत चाललेले लहान लहान तुकडे हा आहे. जमीनधारकाची मालकी कायम राहून शेतीचे एकत्रीकरण कंपनीकरणामुळे शक्य होईल. शेतीच्या कंपनीकरणाने नव्या भूमीसुधार विधेयकाने निर्माण केलेल्या आव्हानांचाच नव्हे तर शेती क्षेत्रा समोर असलेल्या सर्व आव्हानांचा मुकाबला करता येईल. रोजगार हमी योजना आणि नुकतीच लागू झालेली जवळपास मोफत अन्न-धान्य देणारी अन्न सुरक्षा योजना यामुळे शेतीवर काम करण्यासाठी मजूर मिळणे अशक्यप्राय ठरणार आहे आणि मिळाले तरी त्यांची मजुरी परवडण्या सारखी असणार नाही हे लक्षात घेवून शेतकऱ्यांनी कंपनीकरणाचा मार्ग स्विकारणे त्यांच्यासाठी आणि एकूणच शेती क्षेत्रासाठी फायद्याचा ठरणार आहे.  शेतकऱ्यांच्या तरुण मुलांना  परंपरागत पद्धतीने शेती करायची नाही किंवा शेतीच करायची नाही त्यांच्या साठी शेतीचे कंपनीकरण ही चांगली संधी आहे. त्यामुळे अशा गाव कंपन्या बनविण्यात पुढाकार घेतला पाहिजे.
 

सरकारकडे डोळे लावून बसल्याने शेती प्रश्न सुटणार नाही. उलट तो प्रश्न सुटू नये आणि लोकांनी दारिद्र्यात राहून आमच्या भिकेवर जगावे हाच आजपर्यंत सर्व सरकारांचा प्रयत्न आणि दृष्टीकोन राहिला आहे. महाराष्ट्रातील सत्ताधारी पक्षाचे नेते म्हणतात तसे तात्पुरते सिलिंगचे संकट टळेल देखील. पण शेती प्रश्न तर कायमच राहणार ना ? सिलिंग टळले तरी जमिनीचे तुकडे होण्याचे आणि आज नाही तर उद्या शेती बाहेर फेकल्या जाण्याचे संकट कायम राहणार आहे.राजकीय गिधाडांची नजर संधी मिळेल तेव्हा जमिनीचा लचका तोडण्याकडे लागलेली असणार आहे. गिधाड येईल या भीतीने सतत गोफण घेवून आकाशाकडे बघत बसण्या पेक्षा गिधाडाला खाण्यासाठी खाद्यच उरणार नाही अशा पद्धतीने शेती क्षेत्राची पुनर्रचना करण्यासाठी संघटीत होवून पाउले उचलली पाहिजेत. भूमीसुधारणा विधेयकाच्या संकटाचे संधीत रुपांतर करण्यासठी संघटीत होवून संघर्ष करण्याची हीच योग्य वेळ आहे.
                          (संपूर्ण)
 
सुधाकर जाधव , पांढरकवडा , जि. यवतमाळ
मोबाईल- ९४२२१६८१५८

Wednesday, August 21, 2013

शेतीवर समाजवादी दरोडा !

या पूर्वी राबविण्यात आलेल्या जमीन सुधारणा अंतर्गत वाटप झालेल्या सिलिंग आणि भूदान जमिनीच्या वाटपातून काय निष्पन्न झाले , शेतीकारणावर त्याचा काय परिणाम झाला याचे कठोर मूल्यमापन टाळून शेती क्षेत्राच्या  समस्या आणि या क्षेत्रा पुढे उभ्या असलेल्या आव्हानांचा कसलाही विचार न केल्याने दुरून हिरव्या हिरव्या दिसणाऱ्या या शेतीत अधिक कळप आणून बसविण्याचा अव्यापारेषु व्यापार म्हणजे` नवे भूमी सुधारणा विधेयक आहे.
----------------------------------------------------------------------


 '
उंटावरून शेळ्या हाकणे ' या  जुन्या वाक्प्रचाराला  'उंटावरून शेती करणे ' हा नवा अर्थ देणाऱ्या प्रतिभावंताची प्रतिभा ज्यांना पहायची असेल त्यांनी केंद्रीय मंत्री जयराम रमेश यांच्या अखत्यारीतील ग्रामीण विकास मंत्रालयाने तयार केलेले आणि चर्चेसाठी प्रसृत केलेले नवे भूमी सुधारणा विधेयक अवश्य  नजरे खालून घातले पाहिजे. ग्रामीण विकास मंत्री जयराम रमेश आणि देशाची उत्पादन व्यवस्था उध्वस्त करायला निघालेले पर्यावरणवादी  आणि त्यांचे इतर स्वयंसेवी साथीदार हे उंटावरून शेळ्या हाकण्यात पटाईत असल्याचे त्यांनी वेळोवेळी दाखवून दिले आहे. त्यांचे उंटही कल्पित आणि शेळ्याही कल्पित असल्याने उंटावरून शेळ्या राखण्यात त्यांना कधीच अडचण गेली नाही. पण  शेळ्या साठीची राखीव कुरणे भूमिहीनांना वाटून झाल्यावर शेळ्या साठी कुरणे नसल्याने या प्रतिभावंताना उंटावरून शेळ्या हाकण्या ऐवजी उंटावरून शेती करण्याची कल्पना सुचली असावी. ही मंडळी भूतदयाने ओतप्रोत असल्याने . या आधीच्या भूमी सुधारात फक्त भूमिहीनांचा विचार झाला आणि जनावरांवर मात्र घोर अन्याय झाल्याचे खटकले नसते तरच नवल ! म्हणून या भूतदयावादी प्रतिभावंताने जनावरे  आणि भूमिहीन यांना सारखाच न्याय देणारे किंवा दुसऱ्या शब्दात सांगायचे तर भूमिहीनांना जनावराचे जीणे जगण्याची सोय करून देणाऱ्या नव्या भूमी सुधारणा त्यांनी या विधेयकाच्या रुपात प्रस्तुत केल्या आहेत. भव्य दिव्य कल्पना घेवून नवा समाज घडवायला निघालेले जयराम रमेश सारखे स्वयंसेवी मंत्री इप्सित स्थळी लवकर पोचण्यासाठी जमिनीवरून चालण्या ऐवजी हवेत तरंगत असतील तर ते इतरांनी समजून घ्यायला पाहिजे. हवेत तरंगणाऱ्याना शेतीची दुरवस्था किंवा वास्तव दिसले नाही तर त्यांना कसा दोष देता येईल. यांच्या साठी दुरून शेती साजरीच असणार ! या पूर्वी राबविण्यात आलेल्या जमीन सुधारणा अंतर्गत वाटप झालेल्या सिलिंग आणि भूदान जमिनीच्या वाटपातून काय निष्पन्न झाले , शेतीकारणावर त्याचा काय परिणाम झाला याचे कठोर मूल्यमापन टाळून शेती क्षेत्राच्या  समस्या आणि या क्षेत्रा पुढे उभ्या असलेल्या आव्हानांचा कसलाही विचार न केल्याने दुरून हिरव्या हिरव्या दिसणाऱ्या या शेतीत अधिक कळप आणून बसविण्याचा अव्यापारेषु व्यापार म्हणजे हे नवे भूमी सुधारणा विधेयक आहे.

शेती – समाजवादाची बळी
----------------------------------
देशात समाजवादाचे सगळे प्रयोग शेतजमिनीवर झाले आहेत. भूमिहीन आणि १०-१५ एकर शेतजमिनीची मालकी असलेला शेतकरी यांच्यात मालकी सोडली तर उत्पन्न आणि राहाणीमानात कोणताच फरक दिसून येत नाही. पण मालकीच्या फरकाने तमाम समाजवादी विचारक आणि समाजवादाच्या प्रभावाखाली असलेली जमात अस्वस्थ होते. हा फरक मिटविणे हेच त्यांचे जीवन कार्य असते. दुसरीकडे अंबानी सारखे उद्योगपती पाच हजार कोटी रुपये स्वत:साठी घर बांधण्यावर खर्च करतात तेव्हा ते घर आणि खेड्यातील शेतकऱ्याचे आणि भूमिहीनाचे घर याची तुलना करून या दोन घटकात समानता स्थापन करण्याचा कायदा आणण्याचा प्रयत्न सोडा त्या फरकाने ही मंडळी अस्वस्थ झाल्याचे कधी दिसले नाही. व्यावसायिक , नोकरदार आणि उद्योजक यांची संपत्ती दिवसागणिक वाढून निर्माण होणारी वाढती विषमता कमी करण्यासाठी कधीच समाजवादी प्रयत्न झाले नाहीत. पण ज्याचे उत्पन्न आणि मालकीचे क्षेत्र दिवसेंदिवस कमी होत आहे तो ग्रामीण भागातील शेतकरी नेहमीच समाजवादाच्या रडार वर राहात आला आहे. बरे हा  शेतकरी आणि  भूमिहीन तरी कोण आहे ? भूमीहीन म्हणजे कालचा शेतकरी आणि शेतकरी म्हणजे उद्याचा भूमिहीन ! म्हणजे शेतीत भूमीहीन निर्माण होत राहणार आणि त्यांच्यासाठी जमीन वाटपाचे कायदे येत राहणार या समाजवादी चक्रात भारतीय शेती अडकली आहे. आजची शिलिंग मर्यादा असलेली शेती बाळगून असणारे शेतकरी प्रत्येक गावात एखादा-दुसरा असेल . या मर्यादेच्या बरीच खाली जमीन धारणा असणारेच शेतकरी सर्वत्र दिसतात. जो उद्योग फायद्याचा असतो तो वाढत जातो , तोट्याचा असतो तो कमी कमी होत संपून जातो हे विदारक सत्य भारतीय शेतीला तंतोतंत लागू होते. पण समाजवादाच्या पुस्तकातील किड्यांनी डोक्यात आणि डोळ्यात घर केलेल्यांना हे सत्य दिसतही नाही आणि समजतही नाही. त्यांची शेती बद्दलची समजूत काही बदलत नाही याचा पुरावा म्हणजे ताजे जमीन सुधारणा विधेयक आहे, याची प्रस्तावना वाचली तरी हे लिहिणारी मंडळी कोणत्या विश्वात वावरतात याची कल्पना येईल. याचे पहिलेच वाक्य आहे शेत जमिनीची मालकी असणे हे मोठ्या प्रतिष्ठेचे लक्षण आहे. मालकी असलेला शेतकरी एवढा प्रतिष्ठीत समजल्या जातो कि कोणत्याही मुलीची त्या शेतकऱ्याच्या मुलाशी विवाह करून त्या घरात जाण्याची हिम्मत होत नाही ! शेतजमीनीची मालकी ही समाजात स्थान उंचावणारी मौल्यवान बाब असून आर्थिक आणि सामाजिक न्याय प्रस्थापित करण्याचे शेतजमिनीचे फेर वाटप हाच सर्वोत्तम मार्ग असल्याचे या विधेयक कर्त्याचे म्हणणे आहे. आणि म्हणूनच ज्या राज्यात ओलिताच्या जमिनीची सिलिंग मर्यादा ५ ते १० एकरच्या वर आहे आणि कोरडवाहू शेतजमिनीच्या सिलिंगची मर्यादा १० ते १५ एकरच्या वर आहे त्या राज्यांनी शेतजमिनीचे सिलिंग या मर्यादेत आणण्याची सूचना या विधेयकात करण्यात आली आहे !

गरिबी आणि आत्महत्त्या वाढविण्याचा कार्यक्रम
----------------------------------------------------
शेतीचे होणारे तुकडे,  भांडवल आणि `तंत्रज्ञानाचा अभाव यामुळे भारतीय शेती आधीच संकटात आली आहे. नव्या भूमी सुधार विधेयकाचे कायद्यात रुपांतर झाले तर झाले तर ही समस्या अधिक तीव्र होणार आहे. विधेयकाची गरज होती ती या समस्यांचा मुकाबला करण्यासाठी.  उद्योगात एखादे उत्पादन घेताना ज्या संरचनेच्या आधारे उत्पादन घेतो त्याचा खर्च भागवायचा असेल तर किती उत्पादन काढून बाजारात आणले पाहिजे याचे प्राथमिक गणित आधी मांडल्या जाते. त्याच पद्धतीने शेतीत आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून फायदेशीर उत्पादन घेण्यासाठी किती एकरचे युनीट आवश्यक आहे याचा शास्त्रीय विचार करून शेतीच्या पुनर्रचनेची गरज होती. अशा पद्धतीची पुनर्रचना करायची झाली तर याच्या नेमके उलट म्हणजे सिलिंग मर्यादा वाढविणारे विधेयक आणावे लागले असते. शेती फायदेशीर करणे किंवा शेतीच्या वेठबिगारीतून शेतकऱ्यांना मुक्त करणे हा मुळात सरकारचा किंवा या विधेयकाचा हेतूच नाही. जास्तीत जास्त लोकसंख्या गरिबीत राहून तिने सरकारकडे सतत लाचारीने झोळी पुढे करीत राहिले तरच राज्यकर्त्यांना भवितव्य आहे. शेतीच्या नव्हे तर स्व:च्या सुरक्षित भवितव्यासाठी आणले गेलेले हे विधेयक आहे. या विधेयकाच्या परिणामी गरिबीच नाही तर गरीब होण्याचा वेग देखील वाढणार आहे. आजचा १५ एकरवाला उद्याचा ५ एकर वाला आणि परवाचा भूमिहीन होतो म्हणजे गरीब होतो हे शेती क्षेत्रात रोज घडताना आपण पाहतो. शेतकऱ्याला फायदेशीर पिकाचे उत्पादन शेतीतून निघत नसले तरी सत्ताधाऱ्यांच्या फायद्याचे गरीबीचे उत्पादन शेतीतून सतत निघत असते. शेतीतून गरिबांची अधिक निर्मिती होवून आपला फायदा अधिक कसा होईल याचे अचूक गणित करून हे विधेयक मांडण्यात आले आहे. आजच्या प्रक्रीये मध्ये उद्या जो अल्पभूधारक होणार आहे आणि परवा जो भूमीहीन  होणार आहे ही प्रक्रिया या विधेयकाने अधिक गतिमान होवून उद्या होणारा अल्पभूधारक आजच होईल आणि परवाचा होणारा भूमिहीन उद्याच तयार होईल. गरिबीचा वेग वाढला कि शेतकरी आत्महत्याही वाढणार हे ओघाने आलेच. `यात राज्यकर्त्यांना आपला फायदा दिसत असला तरी शेती बाबत जगाच्या पातळीवर जे धोरण अवलंबिल्या जात आहे त्याच्या नेमक्या उलट्या दिशेने नेणारे हे विधेयक आहे. बहुतांश देशाचे धोरण औद्योगिकरणाला वेग देवून शेतीवरील लोकसंख्येचा भार कमी करण्याचा आणि या लोकसंख्येस बिगर शेती उद्योग – व्यवसायात सामावून घेण्याचे आहे. भांडवलशाही आणि समाजवादी या परस्पर विरोधी विचारसरणी असलेल्या देशांचे शेती बाबतचे हेच समान धोरण आहे. जेवढी जेवढी म्हणून प्रगत राष्ट्रे आहेत त्या सर्व देशात शेतीवर अवलंबून असलेली लोकसंख्या २ ते १० टक्क्याच्या दरम्यान आहे. ज्या ज्या देशांची जितकी जास्त लोकसंख्या शेतीवर अवलंबून आहे तो देश तितका जास्त गरीब राहिला आहे. द.आफ्रिका सोडला तर आफ्रिका खंडातील बहुतांश राष्ट्रे शेतीवर आणि शेतीवरच अवलंबून असल्याने तेथील मोठ्या जनसंख्येला सदैव उपासमारीचा सामना करावा लागत आहे. दारिद्र्य त्या राष्ट्रांच्या पाचवीला पुजलेले आहे. म्हणूनच दारिद्र्यापासून मुक्ती मिळवून प्रगती करायची असेल तर शेतीवरील मोठी जनसंख्या इतरत्र सामावली जाईल अशी सोय करणे गरजेचे आहे. हे नवे भूमी सुधारणा विधेयक जे लोक शेती सोडून गेलेत त्यानाही परत शेतीच्या घाणीला जुंपू पहात आहे. छोट्याशा तुकड्यावर पोट भरने शक्य नाही म्हणून जमीन दुसऱ्याला  कसायला देवून मोलमजुरी करणारे देखील या धोरणाने ‘गैरहजर जमीनदार ‘ ठरण्याचा धोका आहे ! शेतीतून मिळणाऱ्या प्राप्ती पेक्षा थोडी अधिक प्राप्ती होवून तुलनेने बरे जीवन जगायला सुरुवात करणाऱ्यांना परत शेतीवर हकलणारे हे विधेयक आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी खेड्याच्या डबक्यातून दलितांना बाहेर काढून त्यांच्या जीवनात नवी उमेद निर्माण केली त्या दलितांना दलित हिताच्या नावावर शेतीच्या न संपणाऱ्या अंधाऱ्या बोळकांडात परतण्याला प्रोत्साहन देणारे हे विधेयक आहे. या देशातील भद्र लोकांना आदिवासी समाज म्हणजे शोभेची वस्तू वाटते आणि ही शोभा जंगलातच अधिक फुलते नि खुलते म्हणून त्यांना प्रगतीचा , आधुनिकतेचा स्पर्श होवू नये असे वाटत आले आहे. आदिवासी समाजाचा आधुनिक जगात प्रवेश होवू नये ही भद्र लोकांची इच्छा या विधेयकाने त्यांच्या पायात न तुटणारी शेतीची बेडी टाकून पूर्ण होणार आहे. आजच आदिवासी विकू इच्छित असलेल्या जमिनी सरकारी धोरणामुळे घेण्याची कोणाची तयारी नसते. या विधेयकाचे कायद्यात रुपांतर झाल्यानंतर तर आदिवासींना त्यांच्या जमिनीची विक्री करणे आणखी अवघड होणार आहे. एकूण काय गरिबांनी आपली स्थिती सुधारण्यासाठी शेतीच्या बाहेर पडू नये आणि जे बाहेर पडले त्यांना शेतीच्या तुकड्याचे आमिष दाखवून परत दारिद्र्याच्या खाईत लोटणारे हे विधेयक आहे. हे विधेयक म्हणजे सरकारच्या शेती विरोधी धोरणाचे सार आहे. या धोरणाचा संघटीत आणि सक्रीय विरोध करणे जरुरीचे आहे. हा विरोध आपली जमीन वाचविण्याच्या स्वार्थी हेतूने करण्याची गरज नाही. तसेही शेतीने आपल्याला दारिद्र्याशिवाय दुसरे काही दिले नाही. तिला कवटाळत बसणे म्हणजे दारिद्र्याला कवटाळत बसण्या सारखेच आहे. म्हणूनच या धोरणाला अधिक व्यापक हेतूने विरोध केला पाहिजे. देशातून दारिद्र्याचे कधीच उच्चाटन होणार नाही म्हणून या विधेयकाचा विरोध केला पाहिजे. देशाचा विकास आणि  प्रगती याच्या आड येणारे हे विधेयक आहे म्हणून याचा विरोध केला पाहिजे.  स्पर्धेच्या जगात भारताला जगाच्या खूप मागे टाकणारे हे विधेयक आहे. यामुळे देश कधीच महासत्ता बनणार नाही , उलट महाभिकारी बनेल म्हणून या विधेयकाचा शेतकऱ्यांनी आणि शेतीवर अवलंबून असणाऱ्या प्रत्येकाने विरोध केला पाहिजे. सिलिंग येते म्हणून जमिनीच्या वाटण्या करून मोकळे होणे म्हणजे येणाऱ्या संकटा पासून वाचण्यासाठी शहामृगा सारखे वाळूत तोंड खुपसून बसण्या सारखे आहे. यामुळे संकट टळणार नाही. शेतीवरचे आणि देशावरचे असे हे दुहेरी संकट आहे. या दुहेरी संकटावर मात करण्यासाठी वेगळीच पाउले उचलावी लागणार आहेत . ती पाउले कोणती असू शकतात याचा विचार पुढच्या लेखात करू.  

            (संपूर्ण)


सुधाकर जाधव, पांढरकवडा, जि. यवतमाळ
 मोबाईल- ९४२२१६८१५८ 

Tuesday, August 13, 2013

संसदेच्या सर्वोच्चते​चा मतलबी पुळका

 संसदे बद्दलचा जनमानसातील आदर आणि प्रतिष्ठा कमी करण्यात ज्यांचा सिंहाचा वाटा राहिला आहे अशा राजकीय पक्षांनी संसदेच्या सर्वोच्चतेचा पुरस्कार केल्यामुळे जनमत संसदेच्या सर्वोच्चतेला अनुकूल होण्या ऐवजी प्रतिकूल होण्याचा मोठा धोका  आहे. पण राजकीय पक्षाची अविश्वासार्हता जर संसदीय लोकशाहीची अविश्वासार्हता ठरली तर देशात लोकशाहीला भवितव्य उरणार नाही. म्हणूनच संसद सर्वोच्चतेचा विचार या राजकीय पक्षाच्या रागा-लोभातून न तपासता व्यापक अर्थाने तपासले जाणे गरजेचे आहे.
-----------------------------------------------

जगात जेथे जेथे संसदीय लोकशाही आहे तेथे तेथे संसदेच्या  सर्वोच्चतेचा प्रश्न कधी ना कधी चर्चिला गेला आहे. संसद न्यायालयासहित अन्य कोणत्याही संस्थांपेक्षा श्रेष्ठ असल्याचा निर्वाळा या चर्चेअंती मिळाला आहे. संसद कोणताही कायदा करू शकते किंवा रद्द करू शकते , फक्त पुढच्या संसदेवर कायदा करण्यात मर्यादा येईल असा कायदा मात्र कोणत्याच संसदेला करता येणार नाही या मर्यादेवर देखील जगात दुमत नाही. दुमत आहे ते फक्त एका मुद्द्यावर . संसदेने केलेला कायदा बेकायदेशीर ठरविण्याचा न्यायालयाला अधिकार आहे कि नाही यावर. कायदा करण्याच्या निर्धारित प्रक्रियेनुसार कायदा झाला कि नाही हे तपासण्याचा न्यायालयाचा अधिकार काही देशांनी मान्य केला आहे. तर काही देशांनी संसदेने तयार केलेल्या कायद्याच्या वैध-अवैधते वर निर्णय घेण्याचा अधिकार न्यायालयाला दिलेला नाही. तेथे संसदेने पारित केलेल्या कायद्याला न्यायालयात आव्हान देण्याची सोयच ठेवलेली नाही. जेथे वैध प्रक्रीयेनुसार कायदा झाला कि नाही हे तपासण्याचा अधिकार न्यायालयाला आहे तेथे देखील कायद्याचा आशय किंवा परिणाम यावर भास्य करण्याचा किंवा त्या अनुषंगाने निर्णय घेण्याचा अधिकार न्यायालयाला देण्यात आलेला नाही. जगभरात संसदेच्या सर्वोच्चतेचा प्रश्न संसदेच्या बाजूने  निकालात निघाला असला तरी जगातील सर्वात मोठी संसदीय लोकशाही असलेल्या भारतात मात्र हा प्रश्न निकालात निघण्या ऐवजी दिवसेंदिवस तीव्र बनत चालला आहे. याचे कारण आपल्या देशातील राजकीय नेतृत्वाने आणि राजकीय विचारवंतानी यातील मूळ प्रश्नाला हात घालून स्पष्ट निर्णयाप्रत येण्यात टाळाटाळ केली आहे. आपली लोकशाही संसदीय आहे कि घटनात्मक हा तो प्रश्न आहे. हा प्रश्न निकाली न निघाल्यामुळे म्हणा किंवा या प्रश्नावर असमंजसता असल्यामुळे आमची वाटचाल दोन्ही डगरीवर पाय ठेवून होत आहे. ज्याला ज्यातून जास्त अधिकार प्राप्त होतात त्याचा त्या बाजूने कल असतो. घटनेचा सोयी प्रमाणे अर्थ लावून त्या आधारे संसदेवर कुरघोडी करण्याचा न्यायालय प्रयत्न करते तर कायदा करण्याच्या आमच्या अधिकारावर आक्रमण करण्याचा न्यायालयांना अधिकार नसल्याचे संसद सांगते. संसदीय लोकशाही असलेल्या अन्य देशात हा प्रश्न उपस्थित झाला नाही याचे कारण त्या देशात राज्य घटनेचे पालकत्व संसदेकडे असल्याचे मानले जाते . आपल्या इथे मात्र हे पालकत्व न्यायालयाकडे असल्याचे समजल्या जाते. त्यामुळे घटनेची 'चौकट' काय आहे ते न्यायालय ठरविणार आणि त्या चौकटीत संसदेचा कायदा बसतो कि नाही हे देखील न्यायालयच सांगणार !  यातून आपल्याकडे वारंवार संसद आणि न्यायालयात संघर्षाचे प्रसंग आले आहेत. आणि मूळ प्रश्नाचा निकाल न लावल्या मुळे या संघर्षाचा निकाल 'बळी तो कानपिळी ' या म्हणी प्रमाणे लागतो ! इंदिरा गांधीच्या नेतृत्वाखालील सरकार बलशाली होते तेव्हा न्यायसंस्थेची संसदेवर कुरघोडी करण्याची कधी हिम्मत झाली नाही आणि आज मनमोहनसिंह यांच्या नेतृत्वाखालील सरकार कमजोर निघाल्याने न्यायालय दररोज संसदेवर कोणत्या न कोणत्या निमित्ताने कुरघोडी करीत असते. अशी कुरघोडी करण्याचे न्यायालयाच्या हातातील मोठे हत्यार आहे 'घटनेची चौकट' ! आपल्या देशाच्या राज्यघटनेने एका फटक्या सरशी मनुस्मृतीचे वर्चस्वच नाही तर अस्तित्व देखील संपवून  देशातील दलितांची आणि स्त्रियांची हजारो वर्षाच्या गुलामगिरीतून मुक्तता केल्यामुळे देशातील जनतेचे या राज्यघटनेशी एक भावनिक नाते आहे. त्यामुळे गुलामीतून मुक्त करणाऱ्या राज्यघटनेच्या चौकटीतच देशाचा कारभार चालला पाहिजे अशी व्यापक भावना आहे.म्हणून आपल्याकडे 'घटनेच्या चौकटी'चे महत्व आहे . या घटनेच्या चौकटीला आधार बनवूनच न्यायालय संसदेच्या सर्वोच्चतेला सुरुंग लावीत आले आहे. संसदेला कायदा बदलण्याचा अधिकार आहे एवढे मान्य केल्याने हा प्रश्न सुटत नाही तर संसदेला घटनात्मक चौकट बदलण्याचा अधिकार आहे हे मान्य केल्याशिवाय संसदेची सर्वोच्चता स्थापित होणे कठीण आहे. ही चौकट मोडली तर डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर यांनी लिहिलेल्या व विचारवंत नेते आणि कार्यकर्ते यांचा समावेश असलेल्या घटना समितीने मान्य केलेल्या संविधानाने देशाला प्रगतीच्या ज्या टप्प्यावर आणून सोडले त्याच्या मागे जाणे नव्हे हे समजून घेतले पाहिजे. पुढे जाण्यासाठीच अशा चौकटी मोडाव्या लागतात. आपल्या संविधानाने समाजवादाशी बांधिलकी व्यक्त केली आहे. संविधानात ही बांधिलकी कायम असली तरी देशाला तो रस्ता सोडावा लागला . तंत्रज्ञान आणि विचाराच्या देवाण घेवानीने जग एवढे झपाट्याने बदलते आहे कि जुन्या चौकटी टिकूच शकत नाहीत. घटनेच्या चौकटीला सुद्धा हे लागू होते. वर्तमान परिस्थितीची गरज म्हणून संसद नवीन कायदे करते किंवा जुने कायदे मोडीत काढते तेव्हा संसदेच्या निर्णयाला घटनेच्या चौकटीत तोलणे व्यावहारिक ठरत नाही. जगातील सगळ्याच लोकशाही राष्ट्रांनी स्वत;ला घटनेशी बांधून घेतले आहे , मात्र घटनेला कोणत्याही चौकटीत बंदिस्त करण्याचे त्यांनी कटाक्षाने टाळले आहे. म्हणूनच त्या देशात घटना संसदेच्या सर्वोच्चतेत बाधा ठरत नाही. आज आपल्याकडे संसदेच्या सर्वोच्चतेची जी हाकाटी ऐकू येते आहे त्यामागे असा विचारच नाही. न्यायालयाचे काही निर्णय आपल्याकडील राजकीय पक्षांना अडचणीचे ठरल्यामुळे त्यांना संसदेच्या सर्वोच्चतेची आठवण झाली आहे. संसदे बद्दलचा जनमानसातील आदर आणि प्रतिष्ठा कमी करण्यात ज्यांचा सिंहाचा वाटा राहिला आहे अशा राजकीय पक्षांनी संसदेच्या सर्वोच्चतेचा पुरस्कार केल्यामुळे जनमत संसदेच्या सर्वोच्चतेला अनुकूल होण्या ऐवजी प्रतिकूल होण्याचा मोठा धोका निर्माण झाला आहे. पण राजकीय पक्षाची अविश्वासार्हता जर संसदीय लोकशाहीची अविश्वासार्हता ठरली तर देशात लोकशाहीला भवितव्य उरणार नाही. म्हणूनच संसद सर्वोच्चतेचा विचार या पक्षांकडे पाहून किंवा त्यांच्या संदर्भात आलेल्या १-२ निर्णयाच्या संदर्भात न करता व्यापक अर्थाने केला पाहिजे किंवा हे निर्णय राजकीय पक्षाच्या रागा-लोभातून न तपासता व्यापक अर्थाने तपासले जाणे गरजेचे आहे.
कायदा हाती घेण्याचा प्रकार
------------------------------
सर्वोच्च न्यायालयाने गुन्हा दाखल असणाऱ्या लोकप्रतिनिधी बाबत नुकताच जो निर्णय दिला किंवा माहिती अधिकार आयोगाने राजकीय पक्षांना माहिती अधिकाराच्या कक्षेत आणण्याचा जो निर्णय दिला तो सर्वच राजकीय पक्षांना अडचणीत आणणारा आहे. या निर्णयाबाबतचे त्यांचे आक्षेप चुकीचे नाहीत. मुळात सर्वोच्च न्यायालयाने लोकप्रतिनिधी कायद्यातील जे कलम घटना विरोधी ठरविले तेच कलम याच न्यायालयाच्या घटना पीठाने वैध ठरविले होते. वैध-अवैध ठरविण्याचे घटना पीठाचे आणि दोन सदस्यीय पीठाचे संदर्भ वेगळे असले तरी घटना पीठाने वैध ठरविलेले कलम दोन सदस्यीय पीठ कसे अवैध ठरवू शकते हा मोठा प्रश्न आहे. सर्वोच्च न्यायालयाच्या माजी न्यायाधीशानीच हा प्रश्न उपस्थित केला आहे. हा निर्णय उत्साहाच्या भरात दिला गेला आणि लोकांनीही तो हातोहात डोक्यावर घेतला . लोकप्रतिनिधी कायदा बदलायचा असेल तर तो संसदेने बदलायला पाहिजे होता. न्यायालयाचे ते काम नव्हते. माजी न्यायमूर्ती काटजू यांनी हाच आक्षेप या निर्णयावर नोंदविला आहे. जनतेला या निर्णयाच्या कायदेशीर - बेकायदेशीरपणा बद्दल फारसे देणे घेणे नाही . कोणाच्या अधिकार कक्षेतील हा विषय आहे याचेही त्यांना सोयरसुतक नाही. पण राजकारणाचे गुन्हेगारीकरण नको ही लोकभावना आहे. सर्वोच्च न्यायालयाच्या निर्णयाने त्यावर वचक बसणार असेल तर इतर आक्षेप सर्वसामान्यांच्या दृष्टीने महत्वाचे ठरत नाहीत. जे काम राजकीय पक्षांनी स्वत:च करायला पाहिजे होते ते न करता उलट गुन्हेगाराला थारा दिल्याने  त्यांचे म्हणणे कितीही रास्त असले तरी लोकांनी ते मनावर घेतले नाही. एकीकडे लोक आणि एकीकडे राजकीय पक्ष असे चित्र उभे राहिले. माहिती अधिकार आयोगाने राजकीय पक्षांना माहिती अधिकाराच्या कक्षेत आणण्याचा निर्णय दिला त्या बाबतीत सुद्धा राजकीय पक्षांची भूमिका योग्य असूनही लोकांनी त्यांना समर्थन दिले नाही. कारण राजकीय पक्षांचा कारभार एखाद्या प्रायवेट लिमिटेड कंपनी सारखा चालायला लागला आहे. लोकांशी संबंध आणि त्यांच्या प्रती असलेली जबाबदारी राजकीय पक्ष विसरले याचा लोकांना रास्त राग आहे. पक्ष  जबाबदारीने वागत नसल्याने  माहिती अधिकाराचा बडगा वापरून ते जबाबदार बनत असतील तर त्याचे स्वागत केले पाहिजे ही लोकभावना आहे. सरकार पक्षाच्या कार्यालयांना जागा देते किंवा आकाशवाणीवर वेळ देते अशा तकलादू कारणासाठी माहिती अधिकाराच्या कक्षेत आणणे हा अन्याय आहे. या पेक्षा जास्त सवलती तर सरकार उद्योगपतींना देते. मग त्यांना का नाही अधिकार कक्षेत आणले जात? अशा पद्धतीने विचार केला तर कोणीच यातून सुटणार नाही. राजकीय पक्षाचे व्यवहार पारदर्शी  असायलाच हवेत यात वाद नाही. त्यासाठी कायद्याची तोड मरोड करणे चुकीचे आहे. राजकीय पक्षाचे व्यवहार पारदर्शी असले पाहिजेत असे ज्यांना ज्यांना वाटते त्यांनी पुढाकार घेवून पारदर्शी व्यवहार नसणाऱ्या पक्षांना मते देवू नका अशी मोहीम उघडणे हा त्याच्यावरच खरा उपाय आहे.सर्वोच्च न्यायालयाने किंवा माहिती अधिकार आयोगाने अधिकाराच्या मर्यादा ओलांडून चाबूक उगारणे हा प्रकार कायदा हाती घेवून सुव्यवस्था आणण्याचा आहे. कायदा हाती घेण्यासाठी अथवा पाहिजे तसा वाकविण्यासाठी राजकीय पक्ष कुख्यात आहेतच. पण त्यांनी कायदा हाती घेवू नये म्हणून दुसऱ्या संविधानिक संस्था कायदा हाती घेवू लागल्या तर अनागोंदी शिवाय दुसरे काहीही निर्माण होणार नाही.
राजकीय पक्षांना धडा
-----------------------
संवैधानिक संस्थांचे असे वर्तन चुकीचे असले तरी त्यांना ही संधी सगळ्याच राजकीय पक्षांनी दिली आहे हे विसरून चालणार नाही. राजकीय पक्ष हे लोक आणि लोकशाही यातील प्रमुख दुवा आहे. राजकीय पक्षाचे वर्तन लोकशाहीची शान वाढविणारे राहिले तरच लोकात लोकशाही बद्दल आस्था निर्माण होईल. पण त्यांचे वर्तन नेमके उलटे आहे. ज्या संसदेच्या सर्वोच्चतेची त्यांना आज आठवण झाली त्या संसदेला त्यांनीच कोंबडा बाजार बनविला आहे. राजकीय पक्षांच्या सदस्यांचा बेजबाबदार वर्तन करण्याचा आखाडा एवढीच त्यांनी संसदेची ओळख बनविली आहे. कायदे बनविण्याचे ते पवित्र ठिकाण असेल तर त्यांनी गंभीरपणे चर्चा करून , बहुमताने अल्पमताचा आणि अल्पमताने बहुमताचा आदर राखून कायदे बनवायला पाहिजे होते. पण येथे विरोधकाकडून कायदे बनविण्यात अडथळे येतात तर सत्ताधारी चर्चा न करताच घावूक पद्धतीने कायदे बनवितात. कायदा बनविणारी संसदच कायद्याचा असा अनादर करणार असेल तर त्या कायद्या विषयी आणि संसदे विषयी आदराची भावना राहूच शकत नाही. संसदेची अशी दुर्गती करणारे राजकीय पक्ष मोडीत निघाले तर कोणाला दु:ख होणार नाही . पण राजकीय पक्ष मोडीत निघाले तर लोकशाही मोडीत निघण्याचा धोका आहे. म्हणूनच लोकांना आज पक्षांबद्दल कितीही राग असला तरी त्यांचा तिरस्कार न करता त्यांना सुधारण्यासाठी  , त्यांच्यात बदल घडवून आणण्यासाठी त्यांच्यावर सतत दबाव आणला पाहिजे. मतदानाची तलवार त्यांच्या डोक्यावर टांगती ठेवणे हाच दबावाचा प्रभावी मार्ग आहे. राजकीय पक्षांना सुधारणे ही लोकांची जबाबदारी आहे . त्यासाठी सर्वोच्च न्यायालय किंवा इतर संस्थांनी आपली कामे सोडून नसते उद्योग करू नयेत. पण असे नसते उद्योग थांबवायचे असतील तर जबाबदारीचे सुस्पष्ट वाटप गरजेचे आहे. लोकशाही मध्ये लोकांनी निवडून दिलेल्या प्रतिनिधींनी निर्णय घेणे , धोरणाची निश्चिती करणे अपेक्षित असते. या प्रतिनिधींनी घेतलेल्या बऱ्या-वाईट  निर्णयाचे किंवा अनिर्णयाचे परिणाम लोकांनाच भोगायचे असतात . आणि तसे ते भोगू दिले तरच लोकांना सुद्धा आपल्या निर्णयाचे महत्व लक्षात येईल. इथे रेम्बोगिरी केली तर लोकांचा त्रास काही प्रमाणात कमी होईल , पण लोकशाहीचे महत्व देखील त्याप्रमाणात कमी होईल. त्यासाठी इतर संसदीय लोकशाही असलेल्या देशात जबाबदारीच्या विभाजनाची जी स्पष्टता आहे ती आपल्याकडेही असायला हवी. संसदेने केलेल्या कायद्याचा अर्थ लावण्यापलीकडे कायद्या संदर्भात न्यायालयाचे इतर कोणतेही कर्तव्य असता कामा नये अशी सीमा रेषा आखल्या गेली पाहिजे. घटनात्मक चौकटीतच निर्णय घेण्याचे बंधन संसदेवर टाकण्या ऐवजी घटनात्मक चौकट बदलण्याचा संसदेचा अधिकार मान्य झाला पाहिजे. घटनात्मक चौकटीच्या आडोशाने न्यायालय संसदेच्या सर्वोच्चतेवर आघात करीत असल्याने तो आडोसा काढण्याची गरज आहे. पुढचे अनर्थ टाळण्यासाठी  राज्यघटना आणि घटनाकार यांच्या  बद्दलचा आदर कायम ठेवून आमची लोकशाही ही घटनात्मक लोकशाही नसून संसदीय लोकशाही आहे या सत्याचा स्विकार झाला तरच देशात संसदेची सर्वोच्चता प्रस्थापित होईल.
 
                   (समाप्त)
सुधाकर जाधव , पांढरकवडा ,जि. यवतमाळ
मोबाईल- ९४२२१६८१५८

Thursday, August 8, 2013

कॉंग्रेसची फाटकी झोळी !

मनमोहन सरकारने सत्ता हाती घेतल्या पासून आतापर्यंत गरिबांच्या संख्येत झालेली घट दाखविणारी जी आकडेवारी योजना आयोगाने  जाहीर केली ती या सरकारची खरे तर ऐतिहासिक उपलब्धी समजली गेली पाहिजे होती. पण योजना आयोगाने जाहीर केलेल्या गरिबी रेषेवर पत्र पंडितांनी आणि अन्य प्रसार माध्यमांनी जो गदारोळ केला त्यात ही उपलब्धी हरवून गेली. कारण या गदारोळाने भांबावलेल्या पक्ष नेतृत्वाने आयोगाने आधारभूत मानलेल्या गरिबी रेषेवर विरोधी पक्षा प्रमाणेच प्रश्नचिन्ह उपस्थित करून स्वत:च स्वत:च्या उपलब्धीला आरोपीच्या पिंजऱ्यात उभे केले  आणि अन्न सुरक्षा अध्यादेश काढून गरिबी संबंधीचे आकडे खोटे ठरविले !
--------------------------------------------------

कॉंग्रेस पक्षाच्या आजच्या अवस्थेकडे पहिले तर हा पक्ष १२५ वर्षापेक्षा अधिक जुना आहे किंवा या पक्षाने या देशावर दीर्घकाळ एकछत्री सत्ता राबविली आहे ही बाब दिवसेंदिवस अविश्वसनीय वाटू लागली आहे. कारण इतके वर्षे राजकारणात राहून जी प्रगल्भता या पक्षात दिसायला हवी होती त्या ऐवजी टोकाची उथळता या पक्षात खालपासून वर पर्यंत दिसत आहे. माध्यमांच्या टीकेला हा पक्ष प्रचंड घाबरायला लागला हे अण्णा आंदोलना पासून बटबटीतपणे दिसते आहे. जनतेच्या प्रश्नाची , जनतेच्या आंदोलनाची दखल घेणे हे खरे तर सत्ताधारी पक्षाच्या लोकांशी असलेल्या बांधीलकीचे लक्षण मानायला हवे. पण तसे या पक्षाबद्दल वाटत नाही. कारण हा पक्ष आंदोलनाची आणि चर्चेची दखल घेतो तेच मुळी घाबरून जावून . घाबरलेल्या अवस्थेत त्याला न लोकांचे प्रश्न कळत ना लोकांशी संवाद साधण्याची त्याची हिम्मत होत. १०-२० हजार लोक जरी दिल्लीच्या रस्त्यावर उतरले तरी या पक्षाच्या नेत्याची त्रेधातिरपट उडते. प्रसिद्धी माध्यमांनी आपल्या अर्धवट ज्ञानाच्या आणि माहितीच्या आधारे यांना झोडपायला सुरुवात केली तर त्याला उत्तर देण्याची क्षमता या पक्षात उरली नसल्याचे उघड व्हायला लागते. गेल्या दोन वर्षात या पक्षावर एवढे भयंकर आरोप झालेत , अनेक आरोप तर कपोलकल्पित श्रेणीत मोडणारे असूनही कॉंग्रेसला एकाही आरोपाचे समाधानकारक उत्तर देता आलेले  नाही. एकीकडे पक्षाच्या आजच्या आणि भावी नेत्यांनी तर तोंड न उघडण्याची शपथ घेतली आहे आणि दुसरीकडे जे नेते तोंड उघडतात त्यांनी  पक्ष हमखास अडचणीत येईल अशी विधाने करण्याची शपथ म्हणा कि सुपारी म्हणा घेतल्यासारखे वागत आहेत. याचा परिणाम असा झाला आहे कि या पक्षाच्या सरकारची उपलब्धी सुद्धा या पक्षावर आणि त्याच्या सरकारवर आरोपपत्र बनली आहे. ज्या पक्षाला स्वत:लाच आपली उपलब्धी कळत नाही तिथे  लोकांनी सरकारची उपलब्धी समजून घ्यावी  अशी आशा करता येत नाही. त्याचमुळे स्वातंत्र्या नंतरचे सर्वात नाकर्ते सरकार अशी या पक्षाच्या सरकारची प्रतिमा जनमानसावर ठसली आहे. अशी प्रतिमा तयार करण्यात विरोधी पक्षांनी नाही तर कॉंग्रेसच्या सर्व थरातील नेत्यांनी हातभार लावला आहे. मनमोहन सरकारने सत्ता हाती घेतल्या पासून आतापर्यंत गरिबांच्या संख्येत झालेली घट दाखविणारी जी आकडेवारी योजना आयोगाने  जाहीर केली ती या सरकारची खरे तर ऐतिहासिक उपलब्धी समजली गेली पाहिजे होती. पण योजना आयोगाने जाहीर केलेल्या गरिबी रेषेवर पत्र पंडितांनी आणि अन्य प्रसार माध्यमांनी जो गदारोळ केला त्यात ही उपलब्धी हरवून गेली. कारण या गदारोळाने भांबावलेल्या पक्ष नेतृत्वाने आयोगाने आधारभूत मानलेल्या गरिबी रेषेवर विरोधी पक्षा प्रमाणेच प्रश्नचिन्ह उपस्थित करून स्वत:च स्वत:च्या उपलब्धीला आरोपीच्या पिंजऱ्यात उभे केले !
            उपलब्धीचे मातेरे
जगभर गरिबी ठरविण्याचे काही निकष निश्चित आहेत . त्या निकषांच्या आधारे सारेच देश आणि संयुक्त राष्ट्र संघ सुद्धा गरिबी रेषा निर्धारित करीत असतात. या गरिबी रेषेच्या प्रासंगिकतेवर आणि निकषावर चर्चा आणि वाद व्हायला नक्कीच वाव आहे. मानवी गरजा आणि प्रतिष्ठेचा विचार न करता जगण्यासाठी आवश्यक कॅलरीज् तयार होतील एवढे अन्न मिळणे या निकषावर  गरिबी ठरविणे ही गरिबांची तर क्रूर थट्टा आहेच पण सभ्य मानवी संस्कृती साठीही लाजिरवाणे आहे.  पण येथे योजना आयोगाने जे केले ते जगरहाटीनुसार केले. संयुक्त राष्ट्र संघ जगभरची गरिबी कमी होत असल्याचा जो दावा करते ते अशा प्रकारच्या  गरिबी रेषेच्या आधारेच. २७ किंवा ३२ रुपयात काय होते हा प्रश्न अस्वाभाविक नाही. पण हाच प्रश्न संयुक्त राष्ट्र संघाने निर्धारित केलेल्या गरिबी रेषे बद्दलही उपस्थित करता येतो. संयुक्त राष्ट्रसंघाने निर्धारित केलेली गरिबी रेषा सव्वा डॉलरची आहे. सव्वा डॉलर मध्ये अमेरिका किंवा युरोपात काय मिळते हा प्रश्न गैर ठरत नाही. आपल्याकडे १९७३-७४ सालची गरिबी रेषा पायाभूत  मानून गरिबी रेषा निर्धारित केली जायची. १९७३-७४ची गरिबी रेषा दीड ते पावणे दोन रुपयाच्या आसपास होती. तेव्हापासून झालेली चलनवृद्धी आणि तेंडूलकर समितीने गरिबी रेषेची वाढविलेली टक्केवारी धरून योजना आयोगाने आजची गरिबी रेषा निर्धारित केली आहे. प्रश्न ही रेषा कमी आहे कि जास्त याचा नाही. साधारणपणे २००४-२००५ साली या गरिबी रेषेच्या आत जे लोक होते त्यातील सुमारे १३८ दशलक्ष लोकांनी २०११-१२ सालापर्यंत ही रेषा पार केली . एवढ्या लोकांच्या उत्पन्नात फार मोठी वाढ झाली असेल असे मानण्याचे कारण नाही . मात्र दिवसेंदिवस गरिबी वाढत चालली असे जे बोलले जाते आणि त्यानुसार आर्थिक धोरणे बनवून राबविली जातात त्याचे देशाच्या अर्थव्यवस्थेवर विपरीत परिणाम होत असल्याने हे आकडे महत्वाचे ठरतात. देशात विषमता वाढत आहे हे जितके खरे तितकेच देशात गरिबी कमी होत आहे हे सुद्धा खरे आहे. यासाठी योजना आयोगाच्या आकड्याकडे पाहण्याची गरज नाही. आपल्या आजूबाजूला पहिले तरी हे लक्षात येईल. जगात अशा प्रकारे गरिबी कमी झाल्याचे नेहमीच कौतुक होते. पण इथे सत्ताधारी पक्षच आपल्या उपलब्धीवर आनंद आणि अभिमान व्यक्त न करता गरिबी रेषेवरील चर्चेत तोंड लपवित असेल किंवा शरमेने त्याची मान खाली जात असेल तर त्या पक्षाला नादान आणि नासमज पक्ष म्हंटला पाहिजे. कॉंग्रेस हा तसा पक्ष असल्याचे त्या पक्षाच्या सरकारने काढलेल्या 'अन्न सुरक्षा अध्यादेशा'वरून स्पष्ट होते. या देशात गरिबी रेषेच्या खाली असणाऱ्या जनसमुहाला अन्न सुरक्षेचे छत्र प्रदान करणे गरजेचे आहे या बाबत दुमत असू नये. पण एकीकडे एवढ्या मोठ्या जनसंख्येने गरिबीची रेषा ओलांडण्याचा अभूतपूर्व विक्रम घडला असताना याच्या विसंगत देशातील मोठ्या जनसंख्येला अन्न सुरक्षा पुरविण्याचा निर्णय घेतल्या जात आहे. देशाच्या गरिबी निर्मूलनाच्या उपलब्धीची दखल घेतली न जाण्यामागे अन्न सुरक्षा कायदा हे महत्वाचे कारण ठरले आहे. एकीकडे एवढी मोठी जनसंख्या गरिबीच्या बाहेर पडली असताना आजच्या पेक्षा कितीतरी पटीने अधिक जनसंख्येला अन्न सुरक्षा छत्राखाली आणण्याच्या तुघलकी निर्णयाने गरिबी निर्मुलन पूर्णत: झाकोळले गेले आहे. या देशात ' गरिबी हटाव 'च्या नाऱ्यावर निवडणुका लढविल्या आणि जिंकल्या गेल्या आहेत हे बघता 'गरिबी निर्मूलना'चे अनन्यसाधारण राजकीय महत्व आहे. कॉंग्रेसला हा मुद्दा आपल्या फेर निवडीसाठी मध्यवर्ती मुद्दा बनविता आला असता . पण त्या ऐवजी पक्षाने अन्न सुरक्षा कायदा आणून केवळ आपल्याच उपलब्धीवर पाणी फेरले नसून स्वत:च्या फेरनिवडीसाठी देशाच्या अर्थव्यवस्थेला वेठीस धरले आहे. ही कॉंग्रेस नेतृत्वाच्या आत्मविश्वासाचीच नाही तर आचारा-विचारातील घसरण आहे. या पक्षाच्या सरकारची  दुसरी अभूतपूर्व आणि प्रचंड मोठी म्हणता येईल अशी उपलब्धी होती दूरसंचार  संबंधीच्या धोरणाची. या धोरणामुळे खेडोपाडी आणि जवळपास ९० टक्के घरात अवघ्या पाच वर्षाच्या काळात मोबाईल पोचला. केवळ पोचलाच नाही तर सर्वसामन्याच्या खिशाला परवडेल अशा किमतीत पोचला. अटलजींच्या काळात १६ रुपये प्रति मिनिटाचा दर १०-२० पैशापर्यंत खाली आला.  कोणत्याही मापदंडाने ही अभूतपूर्व अशी उपलब्धी होती. ही उपलब्धीच 'कॅग' च्या बेलगाम आणि निराधार आरोपाना चोख उत्तर होते. बरे 'कॅग'ने यात कोणी पैसे खाल्ले असाही आरोप केला नव्हता . या धोरणामुळे सरकारी महसूल प्राप्ती कमी झाली असे 'कॅग'चे म्हणणे होते. पण सरकारी खजिन्यात रक्कम जमा झाली नाही म्हणजे ती सरकारातील मंत्र्याच्या खिशात गेली असा समज झाला आणि या समज खोडण्याची कुवत पक्ष नेतृत्वाला दाखविता न आल्याने  पक्ष आणि त्याच्या सरकारला उपलब्धीचा डंका वाजविण्या ऐवजी तोंड लपवीत फिरण्याची पाळी आली. सर्वात मोठ्या उपलब्धीचे रुपांतर सर्वात मोठ्या भ्रष्टाचारात होण्याची किमया पक्ष व सरकारच्या भेकड आणि लिबलिबीत  नेतृत्वामुळे घडली. पक्षाची उपलब्धीच  पक्षाच्या मुळावर  आणणारे नेतृत्व असलेला जगाच्या पाठीवरील एकमेव पक्ष म्हणून कॉंग्रेस पक्षाकडे बोट दाखविता येईल. या अर्थाने 'ग्रीनीज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्ड' मध्ये कॉंग्रेस पक्ष आणि त्याच्या विद्यमान नेतृत्वाचे नाव नोंदविल्या नाही तर कोरल्या जाण्यासारखी कामगिरी त्या पक्षाकडून व त्याच्या नेतृत्वाकडून घडली आहे असे म्हंटले तर ते अतिशयोक्तीपूर्ण ठरणार नाही.
                       हे का घडले ?
 
असे विपरीत घडण्या मागे कॉंग्रेस नेतृत्वाची सामंती वृत्ती आणि असफल ठरलेलली कल्याणकारी-समाजवादी अर्थनीती त्यागण्यात पक्षाला आलेले अपयश कारणीभूत आहे. तंत्रज्ञानाने बदललेले जग कालच्या पेक्षा पूर्णपणे वेगळे आहे याचे भान पक्ष नेतृत्वाला नाही. सरकार म्हणून अनेक बाबतीत नव्या आणि आधुनिक धोरणांचा अपरिहार्यपणे अंमल करावा लागतो , पण पक्ष मात्र आपली जुनी पठडी सोडायला तयार नाही या अंतर्विरोधात कॉंग्रेस पक्ष सापडला आहे. कॉंग्रेसने राबविलेल्या जागतिकीकरणाच्या धोरणामुळे देशात प्रभावी आणि मोठा मध्यमवर्ग तयार झाला. खरे तर ही मोठी उपलब्धीच आहे. पण आज हा वर्गच कॉंग्रेसच्या विरोधात उभा आहे, कारण या नव्या वर्गाला सामावून घेणे जुन्या पठडीतील कॉंग्रेसला शक्य होत नाही. मुख्य म्हणजे त्याचे महत्व  पक्ष नेतृत्वाच्या लक्षातच येत नाही. आज पर्यंत मध्यम वर्ग निवडणूक निकालावर परिणाम करू शकण्या इतपत प्रभावी नव्हता . पण जागतिकीकरणानंतर चित्र बदलले आहे, हे जागर्तीकीकारणाचा अंमल करणाऱ्या सरकारच्या पक्षाच्या गावीही नाही. त्याच मुळे सामंती थाटात सुट-सबसिडीचे जुने नुस्खे वापरण्यापलीकडे पक्ष नेतृत्वाची बुद्धी जात नाही. त्यातून गरज नसलेल्यांना अन्न सुरक्षा देण्याचा आणि आधीच ज्यांचे कडे मोबाईल आला आहे त्यांना मोबाईल वाटण्याच्या कार्यक्रमाचा जन्म होतो. याच्या जोडीला हा पक्ष हवेत वावर असणाऱ्या स्वयंसेवी संघटनांच्या विचाराच्या विळख्यात सापडला आहे. त्यामुळे या पक्षाच्या सरकारने संपविलेले लायसन्स-परमिट राज पर्यावरण रक्षणाच्या नावाखाली चोरपावलाने परत आले आहे. याचा विकासावर विपरीत परिणाम होवू लागला आहे. स्वयंसेवी गट आणि संघटना यांच्या पक्षावरील वाढत्या प्रभावाने देशात शेतीसाठी आधुनिक तंत्रज्ञान येण्यात आणि विकसित होण्यात मोठा अडथळा निर्माण झाला आहे. अटलजींच्या राष्ट्रीय लोकशाही आघाडीच्या तुलनेत मनमोहनसिंह यांच्या सरकारने शेतीमालाच्या हमीभावात मोठी वाढ केली आहे. पण शेतकरी अनुकूल या धोरणाला बीटी आणि आधुनिक तंत्रज्ञान विरोधी धोरणाने झाकून टाकले आहे. यात आता सिलिंग कमी करण्याचा तुघलकी प्रस्ताव आणून हमी भावातील वाढीची उपलब्धी धुवून टाकली आहे. जनते पासून हा पक्ष खूप दूर चालला आहे , जनतेच्या आशा-आकांक्षा कळत नाही इतकी बधिरता या पक्षात येत असल्याची ही सारी लक्षणे आहे. पक्ष आणि सरकारच्या धोरणाच्या ओढाताणीत पक्षाची झोळीच फाटल्याने त्या झोळीतून पक्षाच्या सरकारच्या सर्व उपलब्धी अदृश्य झाल्या आहेत. ज्या झोळीतून पक्षाच्या सरकारचे यश गळून पडते अशा फाटक्या  झोळीत आपले मत टाकणे कितपत योग्य ठरेल याचा विचार मतदार करू लागले असतील तर त्यांना दोष देता येणार नाही. सगळा दोष कॉंग्रेस पक्षाच्या आणि त्याच्या सरकारच्या नेतृत्वाचा आहे.
                   (संपूर्ण)
सुधाकर जाधव , पांढरकवडा, जि. यवतमाळ
मोबाईल- ९४२२१६८१५८
 

Wednesday, July 31, 2013

दिवाळखोर कॉंग्रेस नि टवाळखोर भाजप


देशात गरिबी रेषा निश्चित करण्याची करण्याची एक पद्धत रूढ झाली आहे. लोकांनी जनावरांच्या सारखे जगणे मान्य करणारी गरिबी निश्चित करणारी ही पद्धत आहे. या निमित्ताने गरिबीकडे पाहण्याची दृष्टी आणि पद्धती प्रश्नाच्या आणि चर्चेच्या केंद्रस्थानी यायला हवी होती. कॉंग्रेस आणि भाजप यांची आर्थिक समज बेताचीच असल्याने गरिबी निर्मूलनाची चर्चा रोजगार हमी आणि अन्न सुरक्षा योजनेवर येवून थांबते. त्याच्या पुढे जाण्याचा मार्ग सापडतच नाही.  
--------------------------------------------------------------

एरवी रटाळ आणि रुक्ष वाटणाऱ्या अर्थशास्त्र (आणि अर्थशास्त्रज्ञ) विषयावर गेल्या काही `दिवसापासून एकाएकी अधिकारवाणीने बोलणाऱ्यांची वाढलेली संख्या लक्षात घेतली कि अवघड शास्त्र सोपे आणि लोक उत्सुकतेचे कसे बनले असा प्रश्न अनेकांना पडला असेल . वर्तमानपत्रात चुकून माकून सेन – भगवती अशी अर्थशास्त्रज्ञाची नावे नजरेला पडली तर पटकन वर्तमानपत्राचे पान पालटणारे लोक त्यांच्या आर्थिक सिद्धांतावर बोलायला लागले तर याला कोणीही चमत्कारच म्हणेल. मागच्या वर्ष-दोन वर्षात ज्या जिभेवरून राजकारण्यांना शिव्या शिवाय काही बाहेर पडत नव्हते ती जीभ मिटक्या मारत अर्थशास्त्रीय चर्चा करीत असेल तर त्याला चमत्काराशिवाय दुसरा शब्द कसा वापरता येईल !  चमत्कारिक लोकच असा चमत्कार करू शकतात हे ओघाने आलेच . हे चमत्कारिक लोक आधुनिक जगात पक्ष प्रवक्ते म्हणून ओळखले जातात . पक्षाची भूमिका आणि कार्य या प्रवक्त्यांनी जनते समोर मांडावे यासाठी ही नियुक्ती असेल अशी भाबड्या लोकांची समजूत असेल तर ती त्यांनी आधी दूर केली पाहिजे. राजकीय पक्षांना भूमिकाही नाही आणि त्यांचे कार्य तर अजिबातच नाही हे सगळ्यांना ठाऊक आहे. भूमिका आणि कार्य नसताना लोकांना आकर्षित करून घ्यायचे असेल तर लोकांना हसविणाऱ्या , त्यांचे मनोरंजन करणाऱ्या विदुषकांची  फौज जवळ बाळगणे भारतातील सत्ताकांक्षी पक्षांना अनिवार्य बनले आहे. पक्ष प्रवक्ते म्हणजे अशा प्रकारचे विदुषक आहेत . सत्तेत असणाऱ्या आणि सत्तेत येवू पाहणाऱ्या अशा दोन्ही पक्षांकडे अशा विदुषकांची कमी नाही हे गेल्या काही दिवसात राजकीय रंगमंचावर यांनी केलेल्या कसरती लक्षात घेता म्हणता येईल. सर्वात जुना आणि दीर्घकाळ सत्तेत असणाऱ्या कॉंग्रेस पक्षाचा प्रवक्ता राज बब्बर सारखा अभिनेता असावा याचा दुसरा काय अर्थ लावता येईल ? असा प्रवक्ता अर्थशास्त्रावर भाष्य करणार असेल तर विषयाची आणि पक्षाची शोभा होणारच . सध्या एक नवा प्रवाह जोर धरीत आहे. चांगल्या असो कि वाईट , पण चर्चेत राहणे महत्वाचे असे मानणारा हा प्रवाह आहे. या प्रवाहाची मोहिनी कॉंग्रेस आणि भारतीय जनता पक्ष या दोन्ही पक्षाना सारखीच पडली आहे. राज बब्बरचे १२ रुपयात भरपेट जेवण मिळते हे विधान किंवा भाजपच्या चंदन मित्राचे अर्थशास्त्री अमर्त्य सेन यांना दिलेले भारत रत्न’ काढून घ्या अशी केलेली मागणी त्यांच्या पक्षांना लाज आणणारी असली तरी चर्चेत ठेवणारी ठरली. या चर्चेचा काय फायदा तोटा असेल तो संबंधित पक्ष बघतील , पण जनतेसाठी राजकीय पक्षाचे हे वर्तन असंवेदनशीलता दर्शविणारे आहे . राजकीय असंवेदनशीलता हेच सामान्य माणसाना भेडसावत असलेल्या समस्या मागचे खरे कारण असल्याचे लक्षात घेतले तर वाढत्या राजकीय असंवेदनशिलतेच्या गंभीर परिणामाची कल्पना येईल. गरिबी बाबतची जी चर्चा सध्या सुरु आहे ते अशा प्रकारच्या असंवेदनशीलतेचे ठळक उदाहरण आहे.’ज्याचा दोष कॉंग्रेसच्या पदरात टाकावा लागेल. त्याच बरोबर भाजप कॉंग्रेसच्या मागे नसल्याचे पक्षाच्या नेत्यांनी आणि कार्यकर्त्यांनी अमर्त्य सेन यांचे बाबतीत घेतलेल्या अनुदार भूमिकेवरून सिद्ध होते .
       
            गरिबी पेक्षा बुद्धी दारिद्र्य मोठे



स्वातंत्र्यानंतर कॉंग्रेस पक्ष दीर्घकाळ सत्तेवर राहिला आहे. पंडित जवाहरलाल नेहरू नंतर तर या पक्षाने अनेक निवडणुका निव्वळ गरिबी निर्मूलनाच्या घोषणेवर जिंकल्या आहेत. त्यामुळे या पक्षाची गरिबी संबंधीच्या सर्व प्रश्नांना उत्तर देण्याची जबाबदारी आहे. ग्रामीण भागात २७ रुपये आणि शहरी भागात ३२ रुपये याच्यावर रोजची कमाई असणारे लोक गरीब नाहीत असे योजना आयोग म्हणते तेव्हा योजना आयोगाचे म्हणणे लोकांना पटवून देण्याची जबाबदारी या पक्षावर येते. योजना आयोग हे लोकांना नाही तर सरकारला उत्तरदायी आहे. ते लोकांना उत्तरदायी नसल्यामुळेच दबावाखाली न येता अशी आकडेवारी देवू शकते. या मागचे गणित समजावून सांगणे सत्ताधारी पक्षाचे काम आहे. या आकड्याला विरोधी पक्ष आणि स्वस्त प्रसिद्धीला चटावलेले बुद्धिवंत नेहमी प्रमाणे गरिबीची थट्टा म्हणून हिणवितील हे गृहीत धरून सत्ताधारी पक्षांने लोकांच्या समोर बाजू मांडायची असते. पण इथे तर सत्ताधारी पक्षाचे स्वत:चे बोलणे आणि वागणेच विरोधी पक्षाच्या मताला बळकटी देणारे आहे. २७ आणि ३२ रुपये या दारिद्र्य रेषेच्या समर्थनार्थ कोणी ५ आणि १२ रुपयात आज भरपेट जेवण मिळते असा दावा करीत असेल तर ती खरोखर गरिबीची खिल्ली उडविणारी बाब आहे. देशात गरिबी रेषा निश्चित करण्याची करण्याची एक पद्धत रूढ झाली आहे. आज या पद्धतीतून समोर आलेल्या आकड्यावर टीका करणारे पक्ष जेव्हा सत्तेवर होते तेव्हा त्यांना ही पद्धत बदलाविसी वाटली नाही आणि त्यांच्या काळात या पेक्षाही कमी रुपयाची दरिद्री रेषा निश्चिती चालली हे लक्षात घेतले तर या निमित्ताने गरिबीकडे पाहण्याची दृष्टी आणि पद्धती प्रश्नाच्या आणि चर्चेच्या केंद्रस्थानी यायला हवी होती. लोकांनी जनावरांच्या सारखे जगणे मान्य करणारी गरिबी निश्चित करणाऱ्या पद्धतीला आक्षेप घेण्याची खरी गरज आहे. स्वत:चे हसे करून घेतल्यावर कॉंग्रेस पक्षाने गरिबी रेषा ठरविण्याच्या पद्धतीवर आक्षेप घेतला हे खरे. पण हा पक्ष सत्ताधारी असल्याने आक्षेप घेण्याचा अधिकारी नाही तर ही पद्धत मोडीत काढून अधिक संवेदनशील व मानवीय पद्धतीने गरिबी रेषा निश्चित करण्याचा आराखडा सुचविण्याची जबाबदारी या पक्षावर आहे . गरीब कोणाला म्हणायचे आणि त्याची गरिबी दूर करण्याचे मार्ग कोणते असतील या बाबतीत कोणतीच स्पष्टता राजकीय पक्षांकडे नाही. म्हणूनच गरिबांना कायम गरिबीत ठेवणाऱ्या रोजगार हमी आणि अन्न सुरक्षा सारख्या योजना पुढे येतात. गरीब हाच ज्याच्या राजकारणाचा आधार आहे त्या कॉंग्रेस पक्षाला याचे आकलन नसणे जास्तच लाजिरवाणे आहे. काही महिन्यापूर्वी हेच आकडे नियोजन आयोगाने जाहीर केले तेव्हा असाच हल्लागुल्ला करण्यात आला आणि नंतर तो शांतही झाला. आता त्यापेक्षा वेगळे काही घडण्याची शक्यता नाही. राजकीय पक्षांना व त्यांच्या नेत्यांना धोरण आणि दृष्टी नसली कि जमिनीशी संबंध नसलेल्या तथाकथित पंडितांकडे दारिद्र्य रेषा निर्धारित करण्याची जबाबदारी देवून वेळ मारून नेण्याचा प्रयत्न तेवढा होतो. राजकीय पक्ष आणि त्यांचे नेते यांचे गरिबी संबंधीचे वैचारिक दारिद्र्य संपत नाही तो पर्यंत देशातील गरिबी संपणार नाही. गरिबी संबंधीच्या वैचारिक व भावनिक दारिद्र्याच्या बाबतीत कॉंग्रेस पेक्षा आपण वेगळे नाही आहोत हे भाजपने अमर्त्य सेन प्रकरणातून दाखवून दिले आहे.

                गुजरात मॉडेलचा उन्माद

भारतीय जनता पक्ष सध्या सगळ्या रोगावरचे एकच गुणकारी औषध अशी जाहिरात करत विकासाच्या गुजरात मॉडेलचे गाठोडे घेवून देशभर फिरत आहे. पण अर्थपंडीत अमर्त्य सेन यांनी हे मॉडेल गरिबांच्या समस्या सोडविण्यास अपयशी ठरले असल्याचे प्रतिपादन करताच भारतीय जनता पक्षाचे नेते आणि कार्यकर्ते हा आरोप खोडून काढण्या ऐवजी अमर्त्य सेन हे कॉंग्रेस धार्जिणे अर्थशास्त्री असून त्यांच्या आर्थिक सिद्धांताने देशाचे अर्थकारण बिघडले असा आरोप करीत सुटले आहेत. अमर्त्य सेन हे नोबेल पारितोषक विजेते अर्थशास्त्रज्ञ आहेत. पाश्चिमात्य राष्ट्रे आपली धोरणे रेटण्यासाठी अशा परितोषकाचा वापर करतात आणि म्हणून अयोग्य व्यक्तीला ते गौरवितात असे मान्य केले तरी भारतीय जनता पक्षाने त्यांना त्यांच्या आर्थिक सिद्धांता साठीच ‘भारत रत्न’ देवून गौरविले हे कसे विसरता येईल ? त्यांच्या आर्थिक सिद्धांता बाबत अनेकांचे मतभेद असू शकतात , त्यांच्या प्रामाणिकपणा बद्दल असण्याचे कारण नाही. गुजरात मॉडेल हे गरीबाच्या हिताचे आहे , यामुळे गुजरात मधील गरिबी कशी दूर झाली हे डोक्यावरील गुजरात मॉडेलचे गाठोडे सोडून अमर्त्य सेन यांना आणि जगाला पटवून देण्याची चालून आलेल्या संधीचा लाभ घेण्याचे सोडून अमर्त्य सेन यांचेवर हेत्वारोप करण्याचा मार्ग भारतीय जनता पक्षाने निवडला.  याचे कारण उघड आहे. आर्थिक विषयाबाबतचे आणि विशेषत: गरिबी निर्मुलना बाबतचे भाजपचे वैचारिक दारिद्र्य कॉंग्रेस पेक्षा यत्किंचीतही कमी नाही. खरे तर अमर्त्य सेन यांनी सुचविलेल्या मार्गाने गरिबी दूर होईल यावर विश्वास नसणाऱ्या अर्थतज्द्यांची संख्या मोठी आहे. त्यांच्या मदतीने मोदींच्या ‘गुजरात मॉडेल’ वर अमर्त्य सेन यांनी लावलेले बालंट दूर करण्याचा प्रयत्न भाजपने केला असता तर त्या पक्षाला आर्थिक बाबतीत धोरणे आहेत आणि गती आहे हे जगाला दिसले असते. पण आडातच नसेल तर पोहऱ्यात येणार कोठून ? म्हणूनच अमर्त्य सेन यांचा वैचारिक मुकाबला करण्या ऐवजी त्यांचे चारित्र्य हनन करून आणि टवाळी करून गुजरात मॉडेल वरील आक्षेपावरून जनतेचे लक्ष दुसरीकडे वळविण्याचा प्रयत्न या पक्षाला करावा लागला. गाढवाने पाठीवर ओझे वाहून नेण्या सारखेच ही मंडळी गुजरात मॉडेलचे ओझे डोक्यावरून वाहून नेत असल्याचे तेवढे या पक्षाच्या कृतीवरून सिद्ध झाले आहे. असे सर्रास समजल्या आणि बोलल्या जाते कि भाजप आणि कॉंग्रेसच्या आर्थिक धोरणात समानता आहे. पण हे खरे नाही. या दोन्ही पक्षांकडे आर्थिक समजच नाही हीच त्यांच्यात खरी समानता आहे. त्यांना पर्याय नसल्याने त्यांच्यात आर्थिक समज येत नाही तो पर्यंत या देशाची आर्थिक दिवाळखोर आणि टवाळखोरांपासून सुटका नाही हेच खरे.  
            (संपूर्ण)
सुधाकर जाधव, पांढरकवडा , जि. यवतमाळ
मोबाईल- ९४२२१६८१५८